Hơn ba thế kỷ qua, dòng sông ấy đã mở lối cho những lớp lưu dân xuôi về phương Nam, bồi đắp nên Long Hồ - vùng đất từng là trung tâm của miền Tây Nam Bộ, nuôi dưỡng những làng nghề trứ danh, những bậc hiền tài và một truyền thống văn hóa đặc sắc.

Bởi vậy, khi nghiên cứu phát triển Khu dân cư Phước Thọ bên dòng Cổ Chiên, T&T Group không chỉ đứng trước bài toán kiến tạo một khu đô thị mới, mà còn đối diện với một câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để một đô thị của hôm nay có thể viết tiếp câu chuyện mà dòng sông ấy đã bồi đắp suốt hơn ba thế kỷ.

Trường giang bồi đắp miền di sản

Nhìn trên bản đồ, Cổ Chiên chỉ là một nhánh của sông Tiền. Đến đoạn Mê Kông chuẩn bị gặp biển, con sông khổng lồ ấy bất ngờ chia: một xuôi về cửa Tiểu, một theo dòng Cổ Chiên.

Nhưng trong tâm thức người Vĩnh Long, Cổ Chiên chưa bao giờ chỉ là một nhánh sông. Với những lớp lưu dân đầu tiên xuôi về phương Nam, đó là con đường mở cõi. Với thương hồ, đó là mạch giao thương. Từ dòng chảy ấy đã hình thành nên cả một không gian sông nước đan xen, nuôi dưỡng vùng đất Vĩnh Long suốt hơn 3 thế kỷ.

Có lẽ vì thế mà trong hầu hết những ghi chép về Vĩnh Long, Bến Tre hay Trà Vinh, Cổ Chiên luôn xuất hiện trước cả những thành quách, phố chợ. Người xưa không dựng nên một đô thị rồi mới có dòng sông. Ngược lại, chính dòng sông đã chọn vùng đất ấy.

Phù sa bồi nên những doi đất màu mỡ, ghe thuyền mở ra những tuyến giao thương, rồi từ đó hình thành Long Hồ Dinh - tiền thân của tỉnh Vĩnh Long ngày nay. Từ vùng đất ấy, cha ông xưa tiếp tục khai mở Trà Vinh, Bến Tre và nhiều vùng đất phương Nam khác.

Xuôi thêm một đoạn, Cổ Chiên chạm Văn Thánh Miếu Vĩnh Long - biểu tượng của truyền thống hiếu học. Mỗi lần dừng chân ở đây, người ta thường nhớ đến những bậc hiền tài từng làm rạng danh vùng đất phương Nam. Hơn hai trăm năm trước, có lẽ cũng trên một bến nước ven Cổ Chiên, cậu bé Phan Thanh Giản đã lớn lên cùng tiếng chèo khua mỗi sớm và những chuyến ghe ngược xuôi về Gia Định. Không ai biết Cổ Chiên đã gieo vào cậu bé ấy điều gì. Nhưng cũng từ vùng đất được phù sa bồi đắp, Nam Kỳ đã có vị tiến sĩ đầu tiên.

Rời Long Hồ, dòng sông tiếp tục đưa khách xuôi về Mang Thít.

Giới thương hồ xưa truyền cho nhau nghe: Trên ghe, chỉ cần nhìn mặt nước lúc chiều xuống là biết đã đến Mang Thít. Bởi, ánh lửa từ hàng nghìn lò nung hắt xuống sông đã chỉ đường. Đất sét được lấy từ những bãi bồi ven Cổ Chiên.

Nước theo những con kênh dẫn vào lò. Rồi qua đôi bàn tay người thợ, phù sa hóa thành những viên gạch đỏ theo ghe xuôi khắp Nam Bộ. Người ta gọi Mang Thít là "vương quốc gạch ngói", nhưng nếu nhìn kỹ hơn, đó là câu chuyện về cách một dòng sông đã tạo nên cả một nền văn hóa lao động. Không có Cổ Chiên, sẽ không có lớp phù sa ấy. Không có lớp phù sa ấy, sẽ không có những lò gạch đỏ đã trở thành biểu tượng của Vĩnh Long suốt hơn một thế kỷ.

Lịch sử của Cổ Chiên vì thế cũng là lịch sử của những vùng đất mà nó đi qua. Từ Long Hồ, Trà Vinh, Bến Tre đến những vùng đất phương Nam được khai mở sau này.

Hơn ba thế kỷ đã trôi qua. Những chuyến ghe mở cõi đã nhường chỗ cho những cây cầu và những tuyến cao tốc. Nhưng dòng Cổ Chiên vẫn làm công việc quen thuộc của mình: kết nối những vùng đất, kết nối những con người và mở ra những hành trình phát triển mới.

Khi đô thị viết tiếp câu chuyện Cổ Chiên

Nhà văn Sơn Nam khi viết về Nam Bộ đã đặc biệt quan tâm tới tính cách của lớp cư dân đi mở đất. Họ là những con người dám rời quê hương để bước vào một miền đất mới, nơi mọi khuôn mẫu cũ đều phải thích nghi với thiên nhiên và những cuộc gặp gỡ văn hóa. Chính hoàn cảnh ấy đã tạo nên một phẩm chất rất riêng của người phương Nam, khả năng “tiếp biến văn hóa” (từ dùng của GS Trần Ngọc Thêm) với tinh thần cởi mở, thực tế và luôn biết tiếp nhận những điều mới để làm giàu cho chính vùng đất của mình.

Có lẽ vì thế mà bản sắc của Vĩnh Long chưa bao giờ được tạo nên bởi sự khép kín. Từ những lớp lưu dân đầu tiên theo dòng Cổ Chiên đến Long Hồ lập nghiệp, từ những người thợ Mang Thít biến phù sa thành gạch ngói, cho đến chủ nhân của nhà cổ Cai Cường mạnh dạn tiếp nhận kiến trúc phương Tây rồi điều chỉnh để phù hợp với khí hậu và nếp sống Nam Bộ, lịch sử của vùng đất này luôn là lịch sử của sự tiếp biến. Người Vĩnh Long không giữ gìn bản sắc bằng cách từ chối cái mới. Họ gìn giữ bản sắc bằng cách biến cái mới thành một phần của chính mình.

Cách nhìn ấy cũng tương đồng với nhận định của GS. TSKH Vũ Minh Giang khi ông cho rằng lịch sử và văn hóa không chỉ là di sản cần gìn giữ mà còn là nguồn lực nội sinh, tạo nên sức cạnh tranh và động lực phát triển của mỗi địa phương. Với Vĩnh Long, chính khả năng tiếp biến ấy là nền tảng để những giá trị mới có thể hòa vào bản sắc của vùng đất.

Từ tinh thần ấy, T&T Group không bắt đầu câu chuyện của Khu dân cư Phước Thọ bằng câu hỏi sẽ xây một khu đô thị đẹp đến đâu. Họ tự đặt ra câu hỏi khác: Làm thế nào để một khu đô thị mới vẫn được người Vĩnh Long xem là của Vĩnh Long?

Có lẽ câu trả lời đã bắt đầu từ chính nơi dự án được đặt. T&T lựa chọn phát triển khu đô thị tại kinh Cái Cá – một tuyến thủy đạo trong mạng lưới sông rạch được nuôi dưỡng bởi Cổ Chiên, nơi dòng sông lịch sử tiếp tục len sâu vào không gian đô thị Vĩnh Long. Ở một nghĩa khác, đó cũng là điểm hội tụ giữa dòng chảy của lịch sử mở cõi, dòng chảy của văn hóa bản địa và dòng chảy của khát vọng phát triển hôm nay.

Nhưng vị trí chỉ là điểm khởi đầu. Để một đô thị thực sự thuộc về vùng đất, điều quyết định nằm cách nó đối thoại với lịch sử, văn hóa và điều kiện tự nhiên của chính vùng đất ấy. Chính từ suy nghĩ đó, T&T lựa chọn tiếp cận kiến trúc như một quá trình tiếp biến, thay vì sao chép.

Với quy mô hơn 11,53 ha, dự án được quy hoạch như một tổ hợp đô thị thương mại, dịch vụ và nhà ở hiện đại, lấy mặt nước làm trục tổ chức không gian. Ngay từ những nét phác thảo đầu tiên, dự án không được định hình như một khu dân cư đơn thuần, mà hướng đến trở thành một điểm đến mới của Vĩnh Long, nơi không gian sống, thương mại, khách sạn và các tiện ích cộng đồng cùng phát triển trong một tổng thể thống nhất.

Lấy cảm hứng từ tư duy phát triển đô thị ven mặt nước của Florida, dự án được thể hiện bằng ngôn ngữ kiến trúc Địa Trung Hải. Nhưng, điều T&T kế thừa không nằm ở hình thức kiến trúc, mà ở tư duy ứng xử với điều kiện tự nhiên. Florida và Vĩnh Long, dù cách nhau nửa vòng trái đất, lại có nhiều điểm tương đồng hơn người ta vẫn nghĩ: cùng được hình thành trên hệ sinh thái sông nước, cùng mang khí hậu nhiệt đới nóng ẩm với nắng nhiều, mưa lớn và độ ẩm cao. Những khoảng hiên rộng, ban công sâu, cửa mở lớn hay các tuyến phố hướng ra mặt nước trước hết là lời giải cho khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Theo thời gian, những lời giải ấy tạo nên một phong cách sống, nơi thiên nhiên trở thành một phần của đời sống cư dân.

Nhưng nếu chỉ dừng lại ở Florida, khu đô thị sẽ khó lòng trở thành một phần của Vĩnh Long. Bởi vậy, nguyên lý của kiến trúc nhiệt đới tiếp tục được đối thoại với di sản của vùng đất này. Những đường nét kiến trúc từ nhà cổ Cai Cường, Bình Thủy được chắt lọc và chuyển hóa để hòa vào tổng thể dự án, tạo nên một diện mạo vừa hiện đại vừa gần gũi.

Đó cũng là tinh thần tiếp biến mà T&T đã kế thừa: không sao chép hình thức của Florida hay Địa Trung Hải, mà chuyển hóa những nguyên lý đã được kiểm chứng thành một ngôn ngữ kiến trúc phù hợp với vùng đất bên dòng Cổ Chiên.

Tinh thần ấy tiếp tục được nối dài ở Hilton Garden Inn. Vận hành theo tiêu chuẩn quốc tế, công trình vẫn lấy cảm hứng từ di sản gạch gốm Mang Thít, chất liệu đất phù sa và hệ vòm ba gian của kiến trúc Nam Bộ. Một thương hiệu toàn cầu hiện diện bằng ngôn ngữ của Vĩnh Long. Đó cũng là cách triết lý "Tinh hoa thế giới - Bản sắc Việt Nam" được hiện thực hóa bằng kiến trúc.

Nhưng suy cho cùng, kiến trúc chỉ là phương tiện. Giá trị lớn nhất của một đô thị vẫn là con người.

Hơn hai thế kỷ trước, vùng đất bên dòng Cổ Chiên từng nuôi lớn vị tiến sĩ đầu tiên của Nam Kỳ lục tỉnh. Hôm nay, điều T&T hướng tới cũng không chỉ là kiến tạo những tuyến phố đẹp hay những công trình mang dấu ấn kiến trúc, mà là xây dựng một môi trường sống đủ giàu bản sắc để mỗi thế hệ cư dân đều hiểu vùng đất mình đang sống, đủ cởi mở để tiếp nhận những giá trị mới của thế giới và đủ cảm hứng để tiếp tục kể tiếp câu chuyện tương lai.

Lịch sử chắc chắn không thể lặp lại. Những đoàn lưu dân sẽ không thể một lần nữa xuôi theo Cổ Chiên để mở cõi. Những đoàn ghe gạch đỏ cũng đã trở thành ký ức. Nhưng lịch sử luôn có thể được viết tiếp. Bằng cách mỗi thế hệ hiểu hơn về vùng đất mình đang sống. Bằng những đô thị mới hòa mình vào câu chuyện của quê hương, để trở thành một chương mới trong chính câu chuyện ấy.

Và rồi, vào một buổi chiều nào đó của nhiều năm sau, có thể sẽ lại có một cậu bé đứng ở khu đô thị bên dòng Cổ Chiên, nhìn theo những con thuyền xuôi về cửa biển như Phan Thanh Giản từng nhìn hơn hai thế kỷ trước. Biết đâu, chính cậu bé ấy sẽ viết tiếp một chương mới cho vùng đất này. Bởi nếu một vùng đất còn nuôi dưỡng được những ước mơ mới, thì dòng sông của nó vẫn chưa bao giờ ngừng chảy.