Giữa những báu vật của Bảo tàng Louvre ở Paris, tấm bia Hammurabi nổi bật bởi vẻ uy nghiêm của khối đá bazan đen cao khoảng 2,25 m. Trên bề mặt đá là hàng nghìn ký tự hình nêm, ghi lại một trong những bộ sưu tập luật pháp nổi tiếng nhất của thế giới cổ đại. Nhưng câu chuyện hấp dẫn nhất về cổ vật này không chỉ nằm ở những điều luật, mà còn ở hành trình lưu lạc đầy bất ngờ của nó.
Ảnh: david.jdbernard.com
Tấm bia được tạo ra dưới triều vua Hammurabi, người trị vì Babylon vào thế kỷ XVIII trước Công nguyên. Phần phù điêu phía trên khắc cảnh nhà vua đứng trước thần Shamash, vị thần Mặt trời gắn với công lý, như thể đang tiếp nhận quyền lực thiêng liêng để thực thi pháp luật. Phần văn bản bên dưới tập hợp khoảng 282 phán quyết liên quan đến gia đình, tài sản, thương mại, lao động và nhiều vấn đề xã hội khác.
Điều khiến bộ luật trở nên nổi tiếng là nguyên tắc thường được tóm tắt bằng câu “mắt đền mắt, răng đền răng”. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật này không áp dụng hình phạt đồng nhất cho tất cả mọi người. Địa vị xã hội của người gây hại và người bị hại có thể quyết định mức độ trừng phạt, phản ánh một xã hội phân tầng sâu sắc.
Ảnh: Wikimedia Commons
Thế nhưng, tại sao một tấm bia của Babylon ngày nay lại nằm ở Pháp, trong khi nơi phát hiện nó thuộc Iran?
Năm 1901–1902, đoàn khảo cổ Pháp do Jacques de Morgan chỉ đạo tiến hành khai quật tại Susa, kinh đô cổ của vương quốc Elam, thuộc Iran ngày nay. Tại đây, các nhà khảo cổ phát hiện tấm bia nổi tiếng, vốn đã rời Babylon từ nhiều thế kỷ trước. Khoảng thế kỷ XII trước Công nguyên, vua Elam Shutruk-Nahhunte được cho là đã đưa nó về Susa như chiến lợi phẩm sau một cuộc chinh phạt.
Một chi tiết đáng chú ý là tấm bia không còn nguyên vẹn hoàn toàn. Một phần văn bản đã bị xóa hoặc để trống, có thể liên quan đến ý định khắc nội dung mới của người chiến thắng, dù động cơ cụ thể vẫn chưa được xác định chắc chắn. Những dấu tích ấy biến cổ vật thành chứng nhân không chỉ của luật pháp Babylon, mà còn của chiến tranh, quyền lực và sự dịch chuyển văn hóa ở vùng Cận Đông cổ đại.
Từ năm 1904, tấm bia được trưng bày tại Louvre. Ngày nay, nó nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được lưu giữ trong những gì con người cố ý bảo tồn. Đôi khi, chính chiến lợi phẩm, những cuộc chinh phục và những hành trình xa quê lại giúp một nền văn minh được thế giới biết đến sau hàng thiên niên kỷ.