Năm 2007, tại khu vực Tạ Gia Kiều, quận Sa Thị, thành phố Kinh Châu, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật khẩn cấp một ngôi mộ cổ bị xâm phạm. Khi quan tài chính được mở, nhóm nghiên cứu bất ngờ phát hiện bên trong chứa nhiều nước màu đen, các mảnh vải lụa phân hủy và dấu tích côn trùng. Thay vì một thi thể nguyên vẹn như dự đoán ban đầu, họ phải đối mặt với bài toán bảo tồn phức tạp.

Ngôi mộ được xác định là mộ số 1 Tạ Gia Kiều, có niên đại đầu Tây Hán, khoảng năm 183 trước Công nguyên. Theo các thẻ tre tìm thấy bên trong, người được an táng là một phụ nữ tên Huệ, có bốn người con trai. Thời điểm chôn cất được ghi bằng niên hiệu năm thứ năm dưới triều Lữ Hậu, cung cấp căn cứ quan trọng để xác định niên đại ngôi mộ.

Cấu trúc năm gian và hệ thống quan quách đặc biệt

Mộ Tạ Gia Kiều số 1 thuộc loại mộ huyệt đất, có đường mộ đạo và quan quách bằng gỗ. Công trình được thiết kế thành năm không gian, gồm một gian quan tài chính ở giữa và bốn gian phụ bố trí xung quanh. Các gian phụ có cửa thông với khu vực trung tâm, một số còn có ô cửa sổ mang tính tượng trưng.

Kích thước quan tài chính dài khoảng 2,42 m, rộng 0,84 m và cao 0,83 m. Hệ thống nắp quan quách, tấm gỗ bảo vệ và các bộ phận ghép nối được chế tác cẩn thận. Đáng chú ý, kết cấu gỗ có nhiều thanh ngăn, cửa, vách và rãnh lắp chốt, cho thấy trình độ kỹ thuật mộc khá phát triển của người thời Tây Hán.

Do ngôi mộ bị lộ ra trong quá trình thi công và từng bị trộm xâm nhập, Bảo tàng Kinh Châu đã tổ chức khai quật cứu hộ từ ngày 20 đến 26/11/2007. Sau khi xử lý phần quan quách bên ngoài, nhóm chuyên gia đưa quan tài chính về bảo tàng để mở trong điều kiện kiểm soát tốt hơn.

Chất lỏng đen trong quan tài thực chất là gì?

Ngày 29/11/2007, khi nắp quan tài được nâng lên, các chuyên gia nhìn thấy một lớp chất lỏng sẫm màu phủ bên trong. Trên bề mặt nổi lên những mảnh vải dệt còn sót lại, trong đó có phần lụa mang hoa văn thêu đỏ. Một số dấu tích côn trùng cũng được phát hiện, khiến nhóm nghiên cứu phải thận trọng trong quá trình xử lý.

Trước đó, giới khảo cổ từng hy vọng ngôi mộ có thể chứa thi thể được bảo quản tự nhiên. Tuy nhiên, kết quả mở quan tài không đáp ứng dự đoán này. Theo thông tin được Bảo tàng Kinh Châu công bố thời điểm đó, nước ngầm đã thấm vào bên trong quan tài và tích tụ trong thời gian dài. Các mảnh lụa phân hủy cùng những chất hữu cơ khác khiến nước có màu đen.

Thi thể chủ nhân đã phân hủy, nhưng xương vẫn được bảo tồn tương đối tốt. Vì vậy, không thể nói ngôi mộ hoàn toàn không còn dấu tích hài cốt. Các chuyên gia phải lấy mẫu chất lỏng để kiểm tra, sau đó xây dựng phương án hút nước và bóc tách từng lớp di vật nhằm hạn chế làm hư hại những vật liệu hữu cơ vốn rất dễ biến dạng khi tiếp xúc với không khí.

Hàng trăm hiện vật và bộ màn phủ quan tài bốn lớp

Giá trị lớn nhất của mộ Tạ Gia Kiều không chỉ nằm ở cấu trúc quan quách mà còn ở số lượng hiện vật phong phú. Trong đợt khai quật tại hiện trường, nhóm nghiên cứu ghi nhận 196 bộ hiện vật, gồm đồ sơn mài, đồ gỗ, tre, gốm, đồng, sắt, xương và vải dệt. Sau quá trình chỉnh lý trong phòng thí nghiệm, tổng số được thống kê tăng lên 333 bộ, tương đương hơn 800 món hiện vật chi tiết.

Đặc biệt, ngôi mộ lưu giữ một bộ màn phủ quan tài bằng lụa gồm bốn lớp. Những tấm vải được chế tác tinh xảo, có hoa văn và màu sắc khác nhau, phủ quanh quan tài như một lớp trang trí và bảo vệ. Đây là phát hiện có giá trị lớn đối với nghiên cứu kỹ thuật dệt, trang phục và nghi lễ tang táng thời Tây Hán.

Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn tìm thấy nhiều đồ sơn mài như chén tai, khay, hộp, bình; tượng gỗ mô phỏng người và xe ngựa; đồ gốm dùng trong sinh hoạt; bình đồng hình củ tỏi; cùng các vật dụng bằng tre. Một số đồ vật vẫn được bó thành từng nhóm bằng dây lụa hoặc dây thừng, cho thấy cách sắp xếp đồ tùy táng có trật tự.

211 thẻ tre hé lộ danh tính và đời sống người đã khuất

Một trong những phát hiện quan trọng nhất là hệ thống văn bản bằng tre gồm 208 thẻ tre và ba thẻ gỗ hoặc thẻ tre dạng bản. Nội dung bao gồm danh sách đồ tùy táng và văn bản thông báo về việc đưa người chết xuống thế giới bên kia.

Các thẻ ghi tên, số lượng và chất liệu của nhiều vật phẩm được đặt trong mộ. Nhờ đó, giới nghiên cứu có thể đối chiếu tên gọi cổ với những đồ vật thực tế được khai quật, qua đó làm sáng tỏ cách người Tây Hán phân loại đồ dùng, tổ chức tang lễ và quan niệm về đời sống sau khi chết.

Đáng chú ý, văn bản “cáo địa thư” được xem như một dạng giấy tờ hành chính gửi đến quan chức ở thế giới âm phủ. Nội dung mô phỏng cách thức trình báo trong xã hội đương thời, liệt kê người thân, người hầu, gia súc và đồ vật đi cùng người chết. Đây là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu quan niệm hộ tịch, tước vị và nghi lễ mai táng thời Hán.