Kiệt tác được tìm thấy trong mộ cổ nước Sở

Năm 1965, trong quá trình khai quật mộ số 1 tại khu mộ cổ Vọng Sơn, thuộc Giang Lăng, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, các nhà khảo cổ phát hiện một hiện vật khắc gỗ có hình dáng đặc biệt. Đó là chiếc bình phong chạm khắc gỗ sơn màu.

Hiện vật có niên đại thời Chiến Quốc, từng được sử dụng trong không gian sinh hoạt của tầng lớp quý tộc nước Sở. Sau khi khai quật, chiếc bình phong được đưa vào bộ sưu tập của Bảo tàng tỉnh Hồ Bắc và trở thành một trong những hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật thủ công cổ đại Trung Quốc.

Theo thông tin do Bảo tàng tỉnh Hồ Bắc công bố, tác phẩm dài khoảng 51,8 cm, cao 15 cm, phần bình phong dày khoảng 3 cm và chân đế rộng 12 cm. Dù kích thước khá nhỏ, hiện vật lại có kết cấu phức tạp, gồm phần đế phía dưới và tấm bình phong hình chữ nhật phía trên.

Điểm đặc biệt nằm ở hàng chục hình động vật được bố trí đan xen trên bề mặt. Các hình phượng, chim, hươu, rắn, trăn và ếch tạo thành những cảnh tượng sinh động, mô tả mối quan hệ giữa các loài trong tự nhiên.

Hơn 50 hình động vật được chạm khắc trên diện tích nhỏ

Điều khiến chiếc bình phong trở nên nổi bật là mật độ hình tượng động vật dày đặc nhưng vẫn được sắp xếp cân đối. Các nghệ nhân thời Chiến Quốc đã kết hợp nhiều kỹ thuật như chạm nổi, chạm chìm và chạm thủng để tạo nên những hình khối có chiều sâu.

Điểm đáng chú ý khác là kỹ thuật tạo hình trên một diện tích rất nhỏ. Nghệ nhân phải tính toán vị trí của từng chi tiết để các bộ phận động vật không bị đứt gãy khi khoét thủng phần gỗ xung quanh. Kỹ thuật chạm thủng giúp ánh sáng xuyên qua các khoảng trống, làm nổi bật hình dáng của chim, hươu và rắn. Trong khi đó, những phần chạm nổi tạo độ dày và chiều sâu cho tác phẩm. Sự kết hợp giữa hai kỹ thuật khiến chiếc bình phong có vẻ ngoài sinh động dù chỉ được chế tác từ một kết cấu gỗ tương đối mỏng.

Trên phần bình phong, chim phượng xuất hiện với tư thế vươn mình, mỏ ngậm rắn, móng vuốt ghì chặt con mồi. Những con hươu được thể hiện trong tư thế chạy nhảy, trong khi rắn và trăn uốn lượn, quấn quanh các chi tiết khác. Ở phần đế, hình ảnh hai con rắn cuộn đối xứng tạo thành một nút trang trí độc đáo.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng, cách sắp xếp này có thể liên quan đến quan niệm cổ đại về sự sinh trưởng, tuần hoàn và mối liên hệ giữa các sinh vật. Tuy nhiên, chưa có đủ căn cứ để khẳng định mỗi con vật đều mang một ý nghĩa tín ngưỡng cụ thể.

Không chỉ là một món đồ trang trí, bình phong gỗ sơn màu Vọng Sơn còn phản ánh thế giới quan và quan niệm thẩm mỹ của cư dân nước Sở thời Chiến Quốc. Trong văn hóa Sở, hình tượng chim phượng xuất hiện phổ biến trên đồ đồng, đồ gỗ sơn mài và các vật dụng nghi lễ. Loài chim này thường gắn với sức sống, sự linh thiêng và thế giới thần thoại. Việc nghệ nhân bố trí nhiều chim phượng trong tư thế ngậm rắn, giẫm lên thân rắn tạo nên hình ảnh vừa mạnh mẽ vừa giàu tính biểu tượng.

Các tài liệu giới thiệu hiện vật có sự khác biệt nhỏ về cách thống kê số lượng hình động vật, thường ghi nhận khoảng 51–55 hình. Tuy nhiên, điểm thống nhất là tác phẩm có hơn 50 hình tượng được chạm khắc trên một kết cấu gỗ rất nhỏ.

Bề mặt hiện vật được phủ lớp sơn đen làm nền, sau đó trang trí bằng các màu đỏ, xanh và vàng. Màu sắc được sử dụng để thể hiện lông chim, đốm trên thân hươu và vảy rắn. Phần khung bên ngoài còn có hoa văn chim phượng cách điệu, mây cuộn và họa tiết thú vật.

Sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình, bố cục đối xứng và màu sắc khiến tác phẩm vừa có giá trị trang trí vừa phản ánh trình độ chế tác khắc gỗ phát triển của người nước Sở.

Kỹ thuật khắc gỗ tinh xảo và bài toán bảo tồn

Giá trị của chiếc bình phong không chỉ nằm ở nghệ thuật chạm khắc mà còn ở kỹ thuật xử lý vật liệu. Gỗ là chất liệu dễ mục nát khi nằm lâu trong môi trường đất ẩm. Những hiện vật được khai quật từ mộ cổ thường chứa lượng nước rất lớn; nếu mất nước quá nhanh, thớ gỗ có thể co rút, nứt vỡ và biến dạng. Lớp sơn bên ngoài cũng có nguy cơ bong tróc hoặc phai màu.

Bảo tàng tỉnh Hồ Bắc cho biết, từ những năm 1970, các chuyên gia bảo tồn đã nghiên cứu phương pháp xử lý và khử nước cho đồ gỗ khai quật tại địa phương, trong đó có phần chân đế của chiếc bình phong Vọng Sơn số 1. Công việc này đòi hỏi phải lựa chọn phương pháp phù hợp với tình trạng bảo quản, đồng thời giữ nguyên hình dáng và lớp trang trí ban đầu.

Một đóng góp quan trọng trong lĩnh vực này là phương pháp dung dịch hỗn hợp glyoxal do chuyên gia Trần Trung Hành nghiên cứu và phát triển. Phương pháp được trao giải thưởng khoa học cấp bộ năm 1988 và giải thưởng tiến bộ khoa học kỹ thuật quốc gia năm 1989. Công nghệ này giúp xử lý đồ gỗ ngậm nước, hạn chế co rút và hỗ trợ cố định cấu trúc vật liệu.

Những thành tựu bảo tồn như vậy có ý nghĩa đặc biệt đối với các di vật hữu cơ thời cổ đại. Nếu không được xử lý đúng cách, nhiều tác phẩm gỗ tinh xảo có thể hư hỏng nghiêm trọng ngay sau khi rời khỏi môi trường chôn vùi.