Hiện tượng này thường xảy ra khi núi lửa hoạt động dưới đáy đại dương, phun trào dung nham, tro bụi và những mảnh đá nóng lên phía mặt nước. Qua nhiều đợt phun trào, vật chất núi lửa tích tụ thành một ngọn núi ngầm ngày càng cao, cho đến khi đỉnh của nó vượt khỏi mặt biển. Một hòn đảo mới chính thức ra đời, đôi khi chỉ sau vài ngày hoặc vài tuần hoạt động địa chất dữ dội.
Tuy nhiên, không phải hòn đảo núi lửa nào cũng tồn tại lâu dài. Những đảo mới hình thành chủ yếu từ tro bụi và vật liệu núi lửa rời rạc thường dễ bị sóng biển bào mòn, khiến chúng biến mất chỉ sau vài tuần hoặc vài tháng. Ngược lại, nếu dung nham nguội đi và tạo thành lớp đá rắn chắc, hòn đảo có thể tồn tại hàng nghìn năm.
Đảo Surtsey của Iceland hình thành sau những đợt phun trào núi lửa dưới biển từ năm 1963. Ảnh: focus.it
Một ví dụ nổi tiếng là đảo Surtsey ngoài khơi Iceland. Hòn đảo bắt đầu xuất hiện ngày 14/11/1963 sau một vụ phun trào dưới biển và tiếp tục được bồi đắp trong gần bốn năm, trước khi hoạt động núi lửa chấm dứt vào tháng 6/1967. Surtsey trở thành phòng thí nghiệm tự nhiên đặc biệt, giúp các nhà khoa học theo dõi cách thực vật, chim chóc và những sinh vật khác từng bước xâm chiếm một vùng đất hoàn toàn mới.
Một trường hợp khác là Nishinoshima ở Thái Bình Dương. Năm 2013, một hòn đảo nhỏ mới xuất hiện gần đảo cũ sau đợt phun trào dưới biển, rồi hợp nhất với Nishinoshima. Những đợt phun trào tiếp theo tiếp tục mở rộng diện tích hòn đảo.
Không chỉ tạo ra đất liền, những hòn đảo mới còn mở ra cơ hội nghiên cứu sự hình thành và phát triển của hệ sinh thái. Ban đầu, bề mặt đảo gần như trơ trụi, không có đất màu hay thảm thực vật. Sau đó, hạt giống theo gió, dòng hải lưu và chim biển đến đây, mở đầu quá trình hình thành một hệ sinh thái mới. Surtsey là ví dụ tiêu biểu, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 2008.
Thế nhưng, sự ra đời của đảo núi lửa cũng tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Những vụ nổ do magma tiếp xúc với nước biển có thể tạo ra cột hơi nước, tro bụi và đá nóng bắn lên không trung. Sóng thần cũng có thể xuất hiện nếu xảy ra những vụ phun trào hoặc sụp đổ núi lửa quy mô lớn.
Theo một nghiên cứu được Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) công bố năm 2026, kể từ khi đảo Surtsey xuất hiện năm 1963, ít nhất 23 đảo núi lửa khác cũng từng hình thành trên đại dương. Một số tồn tại hàng chục năm, trong khi những đảo khác biến mất chỉ sau vài tuần.
Những hòn đảo này cho thấy Trái Đất vẫn luôn vận động và thay đổi. Ngay giữa đại dương tưởng chừng bất biến, những vùng đất mới vẫn có thể bất ngờ xuất hiện, rồi tiếp tục lớn lên hoặc biến mất theo quy luật khắc nghiệt của tự nhiên.
