Trên khắp đất nước, từ những miền quê Bắc Bộ đến phố cổ miền Trung, có những cây cầu đã tồn tại hàng trăm năm, trở thành một phần không thể thiếu trong cảnh quan và ký ức cộng đồng. Đặc biệt, sự đa dạng về vật liệu và kiến trúc, từ cầu ngói duyên dáng đến cầu đá vững chãi, tạo nên một di sản độc đáo của nghệ thuật xây dựng truyền thống Việt Nam.

Chùa Cầu Hội An. Ảnh: Quốc Lê.

Nằm giữa lòng phố cổ Hội An, Chùa Cầu là một trong những công trình kiến trúc nổi tiếng nhất Việt Nam. Cây cầu được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII, gắn với cộng đồng thương nhân Nhật Bản từng sinh sống và buôn bán tại thương cảng Hội An.

Điểm đặc biệt của công trình là sự kết hợp giữa chức năng giao thông và không gian tín ngưỡng. Cầu có mái che bằng gỗ, lợp ngói âm dương, bên trong có một ngôi miếu nhỏ thờ Bắc Đế Trấn Vũ. Kiến trúc của Chùa Cầu thể hiện sự giao thoa giữa những yếu tố Nhật Bản, Trung Hoa và Việt Nam, phản ánh tính chất quốc tế của thương cảng Hội An trong quá khứ.

Không chỉ là một cây cầu, Chùa Cầu còn trở thành biểu tượng nhận diện của đô thị cổ, nơi lịch sử giao thương và đời sống văn hóa cùng hiện diện trong một công trình kiến trúc.

Cầu ngói Thanh Toàn. Ảnh: Quốc Lê.

Cách trung tâm thành phố Huế khoảng 8 km, cầu ngói Thanh Toàn nằm giữa khung cảnh làng quê thanh bình của xã Thủy Thanh. Cây cầu được xây dựng vào năm 1776, gắn với câu chuyện về bà Trần Thị Đạo, người đã bỏ tiền riêng xây cầu để giúp dân làng thuận tiện đi lại, tránh nắng mưa.

Cầu dài khoảng 18 m, rộng hơn 5 m, được chia thành nhiều gian, ở giữa có phần không gian rộng hơn để người qua lại nghỉ chân. Toàn bộ công trình làm bằng gỗ, phía trên lợp ngói lưu ly, hai bên có những bục gỗ để khách bộ hành ngồi nghỉ.

Điều đáng chú ý là cầu ngói Thanh Toàn không đơn thuần phục vụ giao thông mà còn thể hiện tinh thần tương thân tương ái trong văn hóa làng xã. Hình ảnh cây cầu cong cong bên dòng kênh, giữa những cánh đồng lúa, đã trở thành một trong những khung cảnh đặc trưng của vùng quê xứ Huế.

Cảnh quan kiến trúc Chùa Thầy với hai cây cầu ngói ở hai bên. Ảnh: Quốc Lê.

Tại quần thể danh thắng Chùa Thầy, huyện Quốc Oai, Hà Nội, có một cây cầu ngói mang tên Nhật Tiên, góp phần tạo nên vẻ đẹp cổ kính của không gian di tích. Cây cầu nằm trong hệ thống kiến trúc gắn với hồ Long Trì và các công trình tín ngưỡng quanh chùa.

Điểm nổi bật của cầu Nhật Tiên là kiến trúc nhà cầu có mái che, tạo thành một công trình vừa có chức năng kết nối không gian, vừa mang dáng dấp của một ngôi nhà truyền thống thu nhỏ. Cầu được xây dựng theo kiểu thượng gia hạ kiều, nghĩa là phía trên là nhà, phía dưới là cầu.

Đặc biệt, Chùa Thầy còn có cầu Nguyệt Tiên, tạo thành một cặp công trình kiến trúc độc đáo gắn với cảnh quan hồ nước và sân chùa. Hai cây cầu góp phần tạo nên vẻ hài hòa giữa kiến trúc nhân tạo và thiên nhiên, thể hiện quan niệm thẩm mỹ của người xưa trong việc xây dựng không gian tôn giáo.

Cầu đá Làng Nôm. Ảnh: Quốc Lê.

Nếu những cây cầu ngói gây ấn tượng bởi vẻ mềm mại, duyên dáng thì cầu đá Làng Nôm ở xã Đại Đồng, tỉnh Hưng Yên lại mang vẻ đẹp mộc mạc và vững chãi. Đây là một trong những công trình tiêu biểu của quần thể làng cổ Nôm, nơi còn lưu giữ nhiều dấu tích kiến trúc truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Cây cầu bắc qua dòng Nguyệt Đức, được ghép từ những phiến đá lớn, với các nhịp cầu tạo thành dáng cong nhẹ. Những phiến đá đã nhuốm màu thời gian, kết hợp với mái đình, cổng làng, chợ quê và những ngôi nhà cổ tạo nên một khung cảnh đậm chất làng quê Bắc Bộ.

Điều đáng chú ý là cầu đá Làng Nôm không cần đến những trang trí cầu kỳ vẫn tạo được sức hấp dẫn riêng. Sự bền chắc của vật liệu, kỹ thuật ghép đá và cách tổ chức các nhịp cầu cho thấy kinh nghiệm xây dựng đáng kể của những người thợ thủ công xưa.

Các cây cầu trên mang những dáng vẻ kiến trúc khác nhau, nhưng đều phản ánh một nét văn hóa chung: người Việt xưa không chỉ xây cầu để đi lại mà còn gửi gắm vào đó những quan niệm về cộng đồng, thẩm mỹ và đời sống tinh thần.

Từ mái ngói rêu phong ở Hội An, Thanh Toàn, Chùa Thầy đến những phiến đá bền bỉ ở Làng Nôm, mỗi cây cầu là một lát cắt của lịch sử địa phương. Chúng nhắc nhở rằng đôi khi, muốn khám phá chiều sâu văn hóa một vùng đất, không nhất thiết phải tìm đến những cung điện đồ sộ hay thành quách nguy nga. Một cây cầu nhỏ bắc qua dòng sông quê cũng có thể kể nên những câu chuyện dài hàng trăm năm.