Trong hơn hai thế kỷ, các nhà côn trùng học cho rằng chi bướm Colobura ở Trung và Nam Mỹ chỉ có một loài phổ biến. Đến năm 2001, giới khoa học mới chính thức công nhận thêm loài thứ hai, Colobura annulata.
Nay, nghiên cứu do Anisha Sapkota, nghiên cứu sinh tại Bảo tàng Lịch sử tự nhiên Florida, dẫn đầu đã xác định thêm một loài thứ ba mang tên Colobura cryptica. Công trình được công bố trên tạp chí Zootaxa năm 2026.
Điều khiến phát hiện trở nên đặc biệt là ba loài có hình dáng gần như giống hệt nhau, cùng sinh sống tại nhiều khu vực và thậm chí có thể xuất hiện tại cùng một địa điểm, cùng thời điểm.
Nếu chỉ quan sát bằng mắt thường, ngay cả những người có kinh nghiệm nghiên cứu bướm cũng không thể phân biệt chúng.
Manh mối quan trọng xuất hiện khi Sapkota nhận thấy một số mẫu bướm có ánh tím rất nhẹ ở mặt dưới cánh. Bằng mắt thường, sự khác biệt này gần như không rõ ràng.
Tuy nhiên, khi sử dụng máy quang phổ để đo phản xạ ánh sáng, nhóm nghiên cứu phát hiện cả ba loài phản xạ tia cực tím ở những bước sóng khác nhau.
Các phép đo cho thấy Colobura dirce có mức phản xạ cực tím trung bình khoảng 376 nm, Colobura annulata khoảng 370 nm và Colobura cryptica khoảng 344 nm.
Đây là những khác biệt nhỏ nhưng có ý nghĩa đối với các loài bướm, vốn có khả năng cảm nhận những bước sóng mà con người không nhìn thấy.
Nhóm nghiên cứu cũng phát hiện những khác biệt tinh tế ở đường sọc xám trên cánh và hoa văn trên cơ thể sâu non. Đặc biệt, sâu non của Colobura cryptica không có những đốm màu kem như hai loài còn lại.
Các nhà khoa học sử dụng mã vạch di truyền, những đoạn trình tự DNA có khả năng hỗ trợ nhận diện loài, đồng thời phân tích cả hệ gene ty thể và gene nhân từ những mẫu vật được lưu trữ trong bảo tàng.
Kết quả xác định ba dòng tiến hóa riêng biệt, tương ứng với những khác biệt về đặc điểm cánh và sâu non. Phát hiện này cho thấy sự khác biệt không đơn thuần là biến đổi hình thái giữa các cá thể cùng loài.
Điều đáng ngạc nhiên là ba loài vẫn duy trì sự khác biệt di truyền dù phạm vi phân bố chồng lấn. Các nhà nghiên cứu đặt giả thuyết chúng có thể sử dụng những tầng sinh thái khác nhau trong rừng nhiệt đới. Một loài thường xuất hiện ở tầng cây thấp, trong khi những loài khác có xu hướng sống trên tán cây.
Tuy nhiên, đây vẫn là giả thuyết cần được nghiên cứu thêm.
Phát hiện cũng đặt ra câu hỏi: Nếu ba loài trông gần như giống nhau, chúng nhận diện bạn tình cùng loài bằng cách nào? Các nhà nghiên cứu cho rằng những khác biệt trong phản xạ tia cực tím có thể đóng vai trò như tín hiệu thị giác mà mắt người không thể nhận ra.