Bí ẩn giữa đội quân đất nung hơn 2.000 năm tuổi

Nằm tại thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, quần thể lăng mộ Tần Thủy Hoàng là một trong những công trình khảo cổ nổi tiếng nhất thế giới. Nơi đây thu hút sự chú ý bởi hàng nghìn tượng binh sĩ, chiến mã bằng đất nung có kích thước gần bằng người thật.

Kể từ khi được phát hiện năm 1974, đội quân đất nung đã trở thành biểu tượng cho quyền lực của vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc. Tuy nhiên, bên cạnh những pho tượng được chế tác tinh xảo, du khách còn dễ dàng nhận thấy các bức tường đất nằm xen giữa những hàng binh sĩ.

Những bức tường này có bề mặt gồ ghề, nhiều đoạn bị sứt mẻ hoặc đổ sập. So với vẻ uy nghiêm của đội quân đất nung, chúng dường như không có giá trị thẩm mỹ nổi bật. Điều đó khiến không ít người đặt câu hỏi: Tại sao các nhà khảo cổ không phá bỏ những bức tường đất để toàn bộ đội quân được trưng bày thông thoáng hơn?

Theo các chuyên gia, câu trả lời nằm ở kỹ thuật xây dựng đặc biệt của người Trung Quốc cổ đại.

Những bức tường đất không phải vật cản

Các nghiên cứu cho thấy hố tượng binh mã vốn không phải khoảng không gian rộng lớn, hoàn toàn thông suốt như nhiều người hình dung. Đây là hệ thống công trình ngầm được thiết kế với nhiều hành lang song song, phân chia bằng những bức tường đất nện.

Trong quá trình xây dựng, người xưa đào những hố lớn xuống lòng đất, sau đó gia cố các vách xung quanh và tạo những bức tường ngăn ở giữa. Các bức tường được hình thành bằng phương pháp đầm nện đất thành từng lớp, giúp kết cấu có độ chắc chắn cao.

Sau khi hoàn thiện phần tường, thợ xây dựng bố trí hệ thống cột gỗ, xà ngang và các thanh gỗ phủ phía trên. Tiếp đó, mái được che bằng những lớp vật liệu như chiếu và đất, tạo thành không gian kín dưới lòng đất.

Những tượng binh sĩ, chiến mã cùng các phương tiện quân sự được sắp xếp bên trong trước khi các lối ra vào được đóng lại. Như vậy, những bức tường đất không phải phần thừa của công trình mà là bộ phận quan trọng trong thiết kế ban đầu.

Chức năng quan trọng nhất của các bức tường đất là hỗ trợ hệ thống mái và phân chia kết cấu của hố tượng.

Theo tài liệu nghiên cứu về kiến trúc hố binh mã, những cột gỗ được bố trí dọc hai bên tường, kết hợp với các thanh xà tạo thành bộ khung chịu lực.

Bên trên khung gỗ và tường ngăn là những lớp gỗ phủ mái, tiếp đến là lớp chiếu và đất. Cấu trúc này giúp phân bố tải trọng của phần đất phía trên, hạn chế nguy cơ mái sập xuống không gian đặt tượng.

Có thể hình dung các bức tường đất đóng vai trò tương tự những vách chịu lực trong công trình xây dựng hiện đại. Nếu phá bỏ chúng, sự liên kết giữa các bộ phận kiến trúc nguyên gốc sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Đặc biệt, tại những khu vực còn lưu giữ dấu tích kết cấu cổ, việc tháo dỡ có thể khiến các hiện vật khảo cổ không thể phục hồi. Vì vậy, các chuyên gia không xem những bức tường này là vật cản cần loại bỏ, mà là một phần không thể tách rời của di tích.

Vì sao nhiều đoạn tường đã đổ sập?

Dù được xây dựng chắc chắn, hệ thống hố tượng binh mã vẫn chịu tác động của thời gian và môi trường. Trải qua hơn hai thiên niên kỷ, nhiều bộ phận bằng gỗ bị mục nát, cháy hoặc hư hỏng, khiến mái công trình không còn nguyên vẹn.

Các nghiên cứu khảo cổ ghi nhận nhiều hố chôn tượng từng chịu tác động của hỏa hoạn, nước ngầm và sự sụp đổ của kết cấu kiến trúc.

Khi hệ thống mái không còn khả năng nâng đỡ, đất đá phía trên đổ xuống, làm vỡ nhiều tượng binh sĩ và chiến mã. Đó là lý do không ít hiện vật được tìm thấy trong tình trạng gãy, nứt hoặc phân tán thành nhiều mảnh. Các nhà khảo cổ phải dành nhiều thời gian thu thập, phân loại và ghép nối từng bộ phận trước khi phục dựng hình dáng ban đầu.

Những bức tường đất còn sót lại cũng xuất hiện nhiều vết nứt, xói mòn và biến dạng. Tuy nhiên, chính những dấu tích ấy lại cung cấp thông tin quan trọng về quá trình xây dựng và biến đổi của công trình.

Những bức tường giúp giải mã kỹ thuật xây dựng thời Tần

Không chỉ có chức năng chịu lực, hệ thống tường ngăn còn giúp các nhà nghiên cứu xác định bố cục của đội quân đất nung. Thông qua vị trí, hướng xây dựng và khoảng cách giữa các bức tường, giới khảo cổ có thể tìm hiểu cách bố trí những hành lang đặt tượng.

Các dữ liệu này góp phần tái hiện phương pháp thi công, quy mô công trình và cách tổ chức không gian trong khu lăng mộ. Đáng chú ý, những hố tượng được xây dựng theo quy trình tương đối chặt chẽ, từ đào đất, gia cố nền móng đến dựng cột, lắp mái và bố trí hiện vật.

Điều đó cho thấy người thời Tần đã có kiến thức đáng kể về kết cấu công trình ngầm, khả năng chịu lực của vật liệu và tổ chức lao động. Việc nghiên cứu những bức tường đất vì thế không chỉ phục vụ công tác bảo tồn mà còn giúp hiểu rõ trình độ kỹ thuật xây dựng cách đây hơn 2.000 năm.