Joya de Cerén nằm tại El Salvador, Trung Mỹ, là một trong những địa điểm khảo cổ đặc biệt nhất của nền văn minh tiền Colombo. Khoảng thế kỷ VII, một vụ phun trào núi lửa bất ngờ phủ kín ngôi làng bằng nhiều lớp tro bụi, bảo tồn nhà cửa, vật dụng và dấu tích canh tác của cư dân. Nhờ khả năng lưu giữ hiếm có ấy, nơi đây được ví như “Pompeii của châu Mỹ”, dù khác với thành phố La Mã nổi tiếng, phần lớn cư dân Joya de Cerén dường như đã kịp chạy thoát.
Điều khiến địa điểm này trở nên quý giá là những gì nó kể về người dân bình thường. Nhiều di tích cổ thường tập trung vào cung điện, đền thờ hay lăng mộ của giới thống trị, nhưng Joya de Cerén mở ra một lát cắt đời sống của cộng đồng nông nghiệp: những ngôi nhà bằng đất, nhà kho, nhà bếp và các công trình phục vụ sinh hoạt chung. Tro núi lửa bao phủ nhanh chóng đã giúp nhiều vật dụng nằm lại gần vị trí sử dụng ban đầu, như thể cư dân chỉ vừa rời đi trong chốc lát.
Những nền nhà và công trình bằng đất được khai quật tại Joya de Cerén. Ảnh: history.com
Các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu tích của những cánh đồng ngô, vườn thảo mộc, cây ăn quả, dụng cụ làm vườn và những chiếc bình từng chứa thực phẩm. Thậm chí, dấu vết của thảm ngủ và các vật dụng hữu cơ vốn rất dễ phân hủy trong khí hậu nhiệt đới cũng được bảo tồn dưới dạng than hóa hoặc khuôn in trong tro. Những phát hiện ấy giúp tái dựng cách người xưa trồng trọt, dự trữ lương thực và tổ chức cuộc sống gia đình.
Một điểm đáng chú ý là thảm họa dường như không diễn ra giống hoàn toàn với Pompeii. Tại Joya de Cerén, các nhà nghiên cứu cho rằng phần lớn cư dân đã kịp sơ tán, bởi địa điểm này không cung cấp bằng chứng về số lượng lớn thi thể như thành phố La Mã. Ngôi làng bị bỏ lại cùng nhiều đồ đạc thường ngày, tạo nên một “ảnh chụp” hiếm hoi về cuộc sống của người Maya bình thường. Năm 1976, địa điểm được phát hiện tình cờ khi máy ủi đang san đất phục vụ dự án xây dựng kho chứa ngũ cốc.
Một công trình kiến trúc bằng đất được bảo tồn dưới lớp tro núi lửa. Ảnh: larepublica.pe
Được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới năm 1993, Joya de Cerén có ý nghĩa đặc biệt bởi nó không chủ yếu kể câu chuyện của vua chúa hay chiến tranh, mà đưa chúng ta đến gần những người nông dân đã sống cách đây hơn một thiên niên kỷ. Tro núi lửa từng hủy hoại ngôi làng, nhưng nghịch lý thay, chính nó lại lưu giữ những dấu tích mà thời gian bình thường có thể xóa sạch. Nhờ đó, Joya de Cerén trở thành một trong những cửa sổ chân thực nhất để nhìn vào đời sống thường nhật của cư dân Trung Mỹ thời cổ đại.
