Những ngày gần đây, trên các trang mạng xã hội và diễn đàn trực tuyến liên tục xuất hiện nhiều bài viết chia sẻ về một nghiên cứu đăng trên tạp chí chuyên ngành Oncotarget với tiêu đề “COVID vaccination and post-infection cancer signals: Evaluating patterns and potential biological mechanisms”, tạm dịch là “Vắc xin COVID-19 và các dấu hiệu ung thư sau tiêm”.

Bài viết đề cập đến một phân tích tổng hợp các báo cáo ca lâm sàng sau tiêm vắc xin COVID-19 mRNA, trong đó ghi nhận 333 trường hợp được chẩn đoán ung thư mới hoặc có diễn tiến nặng hơn tại 27 quốc gia. Con số này nhanh chóng thu hút sự chú ý, được chia sẻ rộng rãi và kéo theo nhiều suy diễn cho rằng vắc xin COVID-19 có thể gây ung thư.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia trong lĩnh vực y sinh học và lâm sàng, việc diễn giải nghiên cứu theo hướng “vắc xin gây ung thư” là hoàn toàn sai lệch, đánh tráo bản chất khoa học của công trình nghiên cứu và tiềm ẩn nguy cơ gây hiểu lầm nghiêm trọng cho cộng đồng.

“Sai về mặt khoa học và đánh tráo bản chất của nghiên cứu"

Lên tiếng về vấn đề này, TS Nguyễn Hồng Vũ, Viện Nghiên cứu Ung thư Quốc gia City of Hope (California, Mỹ) cho hay, bài nghiên cứu đăng trên Oncotarget không phải là bằng chứng cho thấy vắc xin COVID-19 gây ung thư, và cách diễn giải theo hướng đó là “sai về mặt khoa học và đánh tráo bản chất của nghiên cứu”.

Đây chỉ là một scoping review, tức tổng hợp các báo cáo ca bệnh rải rác và một số nghiên cứu hồi cứu nhằm phát hiện tín hiệu giả thuyết (hypothesis-generating), chứ không phải nghiên cứu để chứng minh mối quan hệ nhân – quả.

“Phần lớn dữ liệu trong bài là case reports hoặc case series nhỏ, đây là loại bằng chứng yếu nhất trong tháp chứng cứ y học. Không có thiết kế thử nghiệm, không có nhóm đối chứng chặt chẽ, không có ước tính nguy cơ tuyệt đối hay nguy cơ tương đối ở cấp dân số”, TS Vũ phân tích.

Theo ông, với thiết kế như vậy, nghiên cứu không đủ điều kiện để kết luận quan hệ nhân – quả (causality). Ngay chính các tác giả của bài báo cũng nhấn mạnh rằng những quan sát này chỉ là “tín hiệu sớm” (early signals) và không cho phép suy luận rằng vắc xin gây ung thư.

TS Nguyễn Hồng Vũ đặc biệt lưu ý đến việc nhiều người đã nhầm lẫn giữa mối liên hệ về mặt thời gian và mối quan hệ nguyên nhân – kết quả.

“Một chẩn đoán ung thư xảy ra sau tiêm vắc xin chỉ cho thấy sự trùng hợp về thời điểm, hoàn toàn không chứng minh "do tiêm", ông nói.

Trong bối cảnh hàng tỷ liều vắc xin COVID-19 đã được tiêm trên toàn cầu, việc một số người được phát hiện ung thư sau tiêm là điều chắc chắn sẽ xảy ra về mặt xác suất, ngay cả khi vắc xin hoàn toàn không liên quan.

Bên cạnh đó, đại dịch COVID-19 còn làm gián đoạn sàng lọc và điều trị ung thư ở nhiều quốc gia, khiến không ít trường hợp ung thư bị phát hiện muộn hoặc tiến triển nhanh hơn, đây là những yếu tố nhiễu lớn mà các báo cáo ca bệnh riêng lẻ không thể kiểm soát.

TS Vũ cũng chỉ ra thiên lệch chọn mẫu và thiên lệch công bố rất mạnh trong các báo cáo ca bệnh: những hiện tượng “bất thường” sau tiêm dễ được báo cáo và chú ý, trong khi hàng triệu người tiêm vắc xin không gặp vấn đề gì thì không ai nhắc tới.

“Điều này dễ phóng đại cảm giác rủi ro nếu đem ra suy diễn cho cộng đồng”, TS Vũ cảnh báo.

Đáng chú ý, ngay trong chính bài tổng quan của Oncotarget, các nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn với hàng triệu người tham gia không đưa ra bằng chứng thuyết phục về việc tăng nguy cơ ung thư do vắc xin. Ngược lại, nhiều nghiên cứu độc lập còn cho thấy vắc xin giúp giảm mạnh nguy cơ nhập viện và tử vong do COVID-19 ở bệnh nhân ung thư, qua đó giúp duy trì điều trị và giảm gánh nặng bệnh tật.

Các giả thuyết về cơ chế sinh học được nêu trong bài, theo TS Vũ, chỉ mang tính đề xuất khoa học để nghiên cứu tiếp, chứ hoàn toàn không phải bằng chứng đã chứng minh vắc xin gây ung thư ở người.

“Giống như chúng ta không thể kết luận rằng nước là nguyên nhân gây ung thư chỉ vì những người bị ung thư đều đã từng uống nước”, TS Vũ cho hay.

333 ca ở 27 quốc gia không nói lên điều gì về nguy cơ

Đồng quan điểm, BS Dương Minh Tuấn, khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, cho rằng con số “333 ca ung thư ở 27 quốc gia sau tiêm” đang được lan truyền trên mạng xã hội không thể dùng để chứng minh vắc xin gây ung thư.

Bài Oncotarget được trích dẫn thực chất là một bài review/tổng hợp tín hiệu, trong đó tác giả thu thập các báo cáo ca lâm sàng và quan sát rải rác, chứ không phải nghiên cứu dịch tễ học được thiết kế để đánh giá nguy cơ.

Theo BS Tuấn, các case report hoặc case series chỉ cho thấy một sự kiện xảy ra sau một sự kiện khác, không chứng minh nguyên nhân. Những tổng hợp kiểu “333 ca” thường không có mẫu số (tức không biết bao nhiêu người đã tiêm), không có nhóm chứng và không thể ước tính nguy cơ tăng hay không tăng so với tỷ lệ nền trong cộng đồng.

Với hàng tỷ liều vắc xin đã tiêm, sẽ luôn có người ‘vừa tiêm xong vài ngày hoặc vài tuần thì phát hiện ung thư’, đơn giản vì ung thư vẫn xuất hiện mỗi ngày trong dân số.

Để kết luận một yếu tố gây ung thư, cần dựa trên dữ liệu từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn, thiết kế tốt, theo dõi đủ dài, có điều chỉnh yếu tố nhiễu và nhất quán giữa nhiều nghiên cứu. Một chùm ca bệnh riêng lẻ không thể đưa ra kết luận nhân quả.

BS Tuấn cũng đề cập đến các trường hợp u hoặc lymphoma được phát hiện ở vùng nách, cánh tay cùng bên tiêm vắc xin. Ông giải thích, hạch phản ứng vùng nách sau tiêm vắc xin mRNA là hiện tượng đã được biết đến, có thể khiến bệnh nhân đi khám, siêu âm hoặc chụp PET-CT và từ đó phát hiện tình cờ một tổn thương đã tồn tại trước đó.

Với những trường hợp lymphoma bùng phát sau kích thích miễn dịch, theo BS Tuấn, điều này có thể xảy ra ở những người vốn đã có bệnh nền hoặc tiền ung thư. Tuy nhiên, để khẳng định “do vắc xin gây ra” cần bằng chứng mạnh hơn về dịch tễ học, cơ chế sinh học và loại trừ các yếu tố nhiễu.

Liên quan đến các suy diễn như “Oncotarget bị đánh sập vì bịt miệng” hay “Pfizer mua Seagen để chữa ung thư do vắc xin gây ra”, BS Tuấn cho rằng đây đều là những lập luận không có chứng cứ khoa học. Việc website gặp sự cố hay các thương vụ mua bán trong ngành dược không làm thay đổi giá trị khoa học của dữ liệu nghiên cứu.

Những tác dụng phụ hiếm gặp của vắc xin như viêm cơ tim đã được ghi nhận và đánh giá minh bạch, nhưng không thể suy diễn sang việc vắc xin gây ung thư. Các dữ liệu về vô sinh, tự miễn hiện nay cũng chưa đủ mạnh để đưa ra kết luận như các thông tin lan truyền trên mạng xã hội.

“Những tin kiểu này dễ khiến người ta bị thuyết phục vì cảm xúc, nhưng quá yếu về bằng chứng. Đến nay, chưa có các nghiên cứu đủ mạnh để chứng minh vắc xin COVID-19 gây ung thư”, BS Tuấn cho hay.