Gia đình GS Nguyễn Lân được xem là một biểu tượng hiếm có của truyền thống hiếu học và cống hiến bền bỉ cho đất nước. Cả 8 người con của GS Nguyễn Lân và phu nhân là bà Nguyễn Thị Tề đều những nhà khoa học, nhà nghiên cứu, giảng viên đại học có uy tín, đóng góp tích cực cho các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và giáo dục.

Những chia sẻ của GS Nguyễn Lân Dũng với Tri thức và Cuộc sống cho thấy nhiều kinh nghiệm sâu sắc trong việc nuôi dưỡng, bồi đắp một gia phong trí thức mẫu mực.

Tấm gương cha mẹ, thành công của con

GS Nguyễn Lân (1906–2003) được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu của nền giáo dục Việt Nam thế kỷ XX. Với cương vị Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, nhà biên soạn từ điển và học giả uy tín, ông có đóng góp quan trọng trong việc hình thành, phát triển bộ môn Tâm lý học và Giáo dục học trong hệ thống các trường Sư phạm, qua đó góp phần đặt nền tảng cho khoa học giáo dục nước ta.

Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, GS Nguyễn Lân Dũng cho biết thân phụ ông sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở vùng bạc điền huyện Mỹ Hào, Hưng Yên. Con đường học vấn của cụ bắt đầu từ sự đùm bọc của một người anh họ. Thế nhưng, ngay khi còn là học sinh phổ thông, GS Nguyễn Lân đã sớm bộc lộ năng khiếu văn chương với tiểu thuyết Cậu bé nhà quê được xuất bản. Theo nhà văn Nguyễn Khải, đây là một trong hai cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Việt Nam, ra đời cùng năm với Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách.

Nếu như GS Nguyễn Lân xuất thân từ gia đình nghèo khó, thì bà Nguyễn Thị Tề lại lớn lên trong điều kiện sung túc. Ông ngoại của GS Nguyễn Lân Dũng từng được Hồ Chí Minh mời tham gia Ban lãnh đạo Tuần Lễ Vàng năm 1945. Ở thế hệ sau, gia đình tiếp tục có những mối liên hệ với giới trí thức và quản lý giáo dục: phu nhân của GS Nguyễn Lân Dũng là PGS.TS Nguyễn Kim Nữ Hiếu, nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, con gái của nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Văn Huyên.

Theo GS Nguyễn Lân Dũng, giá trị cốt lõi trong giáo dục gia đình không chỉ nằm ở việc bảo đảm điều kiện sống và học tập, mà còn ở sự rèn luyện nhân cách: lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, đức tính khiêm nhường, ý chí vượt khó và sự quan tâm tới người kém may mắn. Để làm được điều đó, cha mẹ phải là những tấm gương cụ thể, sống động cho con cái noi theo.

Sinh thời, NGND Nguyễn Lân từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng bằng khen và một bộ quần áo lụa – phần thưởng giản dị nhưng đầy ý nghĩa. Trong ký ức của các con, dù đi qua những năm tháng kháng chiến kéo dài và gian khổ, ông bà chưa từng để xảy ra cảnh nặng lời hay bất hòa trước mặt con cháu. Điều họ bền bỉ gìn giữ là sự ấm êm trong gia đình và sự học hành đến nơi đến chốn cho 8 người con cùng các cháu nội ngoại.

Sau Chiến thắng Biên giới, anh em trong gia đình được học tập tại Khu học xá Trung ương, nơi quy tụ nhiều thầy giáo giỏi và đức độ như Hoàng Tụy, Hoàng Như Mai, Lê Bá Thảo, Trần Văn Khang, Trần Văn Giáp, Dương Trọng Bái… Sự kết hợp giữa nền nếp gia đình và môi trường giáo dục chất lượng đã tạo nên một thế hệ thành đạt với 7 tiến sĩ, 3 giáo sư, 3 phó giáo sư, 2 Nhà giáo Nhân dân, 1 đại biểu Quốc hội và 1 Anh hùng Lao động trong số 8 người con.

Truyền thống ấy tiếp tục được nối dài ở các thế hệ sau với nhiều học hàm, học vị và vị trí công tác quan trọng; đến thế hệ thứ ba đã có cháu đỗ vào Đại học Harvard.

“Tấm gương của cha mẹ có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành và phát triển của các con sau này. 8 anh chị em chúng tôi sở dĩ có những thành công nhất định trong học tập và khoa học trước hết là từ tấm gương của bố mẹ chúng tôi”, GS Nguyễn Lân Dũng chia sẻ.

Cha mẹ phải bảo đảm điều kiện học tập cho con

GS Nguyễn Lân Dũng cho rằng để con trưởng thành đúng hướng, trước hết cha mẹ phải thực sự quan tâm đến điều kiện học hành của con cái.

Một tủ sách gia đình tưởng chừng giản dị nhưng có sức ảnh hưởng lâu dài đến thói quen và ý thức tự học của trẻ. Việc đọc sách cần được hình thành từ sớm, không chỉ để rèn kỹ năng mà còn mở rộng tri thức và nuôi dưỡng tư duy. Tuy nhiên, muốn con ham đọc, người lớn phải là người đọc trước. Nếu cha mẹ không mua sách, không cầm sách, khó có thể mong con say mê trang giấy.

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0, nếu có điều kiện, phụ huynh nên cho con học thêm ngoại ngữ và tạo cơ hội tiếp cận công nghệ thông tin. Máy tính có kết nối internet, nếu được định hướng đúng, sẽ trở thành công cụ học tập hữu ích. Ngay cả việc sử dụng ChatGPT cũng cần được hiểu đúng nghĩa: hỗ trợ mở rộng kiến thức, gợi mở tư duy, chứ không phải làm thay bài vở.

Theo GS Nguyễn Lân Dũng, sự đầu tư hôm nay có ý nghĩa quyết định với tương lai của trẻ. Dù hoàn cảnh tài chính khó khăn đến đâu, gia đình vẫn cần ưu tiên bảo đảm dinh dưỡng, sức khỏe, góc học tập và sách vở cho con cháu.

Bên cạnh đó, cha mẹ phải thường xuyên theo sát, kịp thời ghi nhận và khích lệ những tiến bộ của con, đồng thời tạo điều kiện để trẻ tham gia các hoạt động đoàn, đội và hoạt động xã hội như giữ gìn vệ sinh môi trường, chăm sóc thương binh, gia đình liệt sĩ, giúp đỡ người khó khăn… Những trải nghiệm ấy góp phần hình thành nhân cách và trách nhiệm cộng đồng.

Trong giáo dục gia đình, ông nhấn mạnh sự kết hợp giữa yêu thương và kỷ luật. Sự nghiêm khắc là cần thiết, nhưng phải dựa trên tinh thần văn minh, tuyệt đối không dùng bạo lực.

“Trong gia đình chúng tôi chưa thấy bố mẹ đánh con lần nào và đến lượt chúng tôi cũng vậy. Cần coi việc đánh mắng con, cháu là hạ sách và phản tác dụng. Ngược lại, cần động viên và khen thưởng kịp thời trước những cố gắng, những thành tích dù nhỏ của trẻ. Động viên bằng lời khen, bằng quà tặng chứ nhất thiết không nên là tiền bạc”, GS Nguyễn Lân Dũng nói.