Không chỉ tạo thêm thu nhập, nguồn chi trả từ tín chỉ carbon còn góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng, thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững tại các địa phương miền núi.

Từ trách nhiệm bảo vệ rừng đến sinh kế bền vững

Trên những cánh rừng bạt ngàn miền tây Nghệ An, Chương trình thí điểm Thỏa thuận chi trả giảm phát thải khí nhà kính vùng Bắc Trung Bộ (ERPA) đang tạo nên những chuyển biến tích cực trong đời sống người dân và công tác quản lý, bảo vệ rừng.

Trước đây, việc giữ rừng ở nhiều bản làng vùng cao chủ yếu dựa vào ý thức cộng đồng và trách nhiệm được giao. Trong điều kiện kinh tế còn khó khăn, không ít hộ dân phải dựa vào khai thác lâm sản để cải thiện thu nhập. Khái niệm tín chỉ carbon hay chi trả giảm phát thải khi đó vẫn còn khá xa lạ đối với đồng bào miền núi.

Tuy nhiên, cùng với quá trình triển khai ERPA, nhận thức của người dân về giá trị kinh tế của rừng đã có sự thay đổi rõ rệt. Nếu trước đây rừng chủ yếu được xem là nguồn tài nguyên phục vụ sinh kế trước mắt, thì nay nhiều người đã coi rừng là “tài sản xanh”, mang lại lợi ích lâu dài thông qua cơ chế chi trả giảm phát thải khí nhà kính.

Hơn 309 tỷ đồng đến tay người giữ rừng

Theo Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Nghệ An, trong giai đoạn 2024 - 2025, hơn 309 tỷ đồng từ nguồn thu ERPA đã được chi trả cho các chủ rừng là hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng dân cư, tổ chức và UBND cấp xã được Nhà nước giao quản lý rừng.

Đáng chú ý, hơn 34.000 hộ gia đình, cá nhân và cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh đã được hưởng lợi từ nguồn kinh phí này. Đây là con số có ý nghĩa đối với một địa phương có diện tích rừng lớn như Nghệ An, cho thấy chính sách đã lan tỏa tới tận các bản làng vùng sâu, vùng xa của đồng bào dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông và nhiều cộng đồng khác.

Không chỉ nhận được hỗ trợ về kinh tế, người dân ngày càng hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa công sức bảo vệ rừng với quyền lợi được hưởng. Khoản tiền nhận được không đơn thuần là hỗ trợ, mà là thành quả từ những đóng góp trong việc gìn giữ diện tích rừng, giảm phát thải khí nhà kính và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

Ông La Đức Toàn, ở bản Châu Sơn, xã Con Cuông, tỉnh Nghệ An chia sẻ: “Nhận được tiền ERPA, chúng tôi rất vui mừng, phấn khởi, cảm ơn Đảng, Nhà nước và càng quyết tâm bảo vệ rừng tốt hơn”.

Thực tế cho thấy, sau khi được hưởng lợi từ chương trình, nhiều hộ dân đã chủ động hơn trong công tác quản lý diện tích rừng được giao. Người dân tích cực tham gia tuần tra, kiểm tra hiện trạng rừng, phát hiện và báo cáo kịp thời các hành vi xâm hại rừng. Ý thức bảo vệ rừng từ đó được nâng lên, gắn chặt với lợi ích thiết thực của cộng đồng.

Nâng cao nhận thức về tín chỉ carbon

Song song với công tác chi trả, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Nghệ An đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền nhằm giúp người dân hiểu rõ hơn về cơ chế vận hành của thị trường carbon và vai trò của rừng trong giảm phát thải khí nhà kính.

Đến nay, gần 50 lớp tập huấn, tuyên truyền đã được tổ chức tại các địa phương hưởng lợi từ ERPA; hơn 20 hội nghị, hội thảo chuyên đề được triển khai cùng hàng loạt tin, bài, phóng sự trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Đặc biệt, trong năm 2026, Quỹ đã đổi mới hình thức truyền thông thông qua các cuộc thi “Rung chuông vàng” tại trường trung học cơ sở ở các xã hưởng lợi từ chương trình. Hoạt động này giúp học sinh tiếp cận kiến thức về bảo vệ rừng, biến đổi khí hậu và tín chỉ carbon một cách trực quan, sinh động.

Tuy nhiên, tại nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhận thức về tín chỉ carbon vẫn còn hạn chế. Đây được xem là thách thức cần tiếp tục được giải quyết thông qua các hình thức tuyên truyền phù hợp với đặc điểm văn hóa và ngôn ngữ địa phương.

Những công trình nhỏ mang ý nghĩa lớn

Ngoài nguồn chi trả trực tiếp cho người giữ rừng, ERPA còn hỗ trợ các mô hình sinh kế cộng đồng với mức kinh phí tối đa 50 triệu đồng mỗi cộng đồng mỗi năm.

Trong hai năm 2024 - 2025, gần 1.000 lượt cộng đồng dân cư tham gia quản lý, bảo vệ rừng cùng các chủ rừng là tổ chức đã được hưởng lợi từ cơ chế hỗ trợ này.

Từ nguồn kinh phí được cấp, nhiều công trình dân sinh thiết thực đã được xây dựng như đường giao thông nội bản, nhà văn hóa cộng đồng, hệ thống điện năng lượng mặt trời phục vụ sinh hoạt.

Đối với các bản làng vùng sâu, vùng xa, những công trình tuy không lớn nhưng góp phần cải thiện điều kiện sống, tạo thuận lợi cho sinh hoạt và sản xuất, đồng thời giúp người dân thấy rõ giá trị thực tế từ việc bảo vệ rừng.

Mở ra hướng phát triển lâu dài

Việc triển khai ERPA tại Nghệ An từng gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp, điều kiện kinh tế - xã hội còn hạn chế và những vướng mắc trong giai đoạn đầu thực hiện. Tuy nhiên, với sự phối hợp của các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư, phần lớn khó khăn đã từng bước được tháo gỡ.

Tỷ lệ giải ngân đạt trên 91% tổng nguồn thu được đánh giá là kết quả tích cực đối với một chương trình thí điểm có quy mô lớn và phạm vi triển khai rộng.

Năm 2026 là thời điểm kết thúc giai đoạn thí điểm ERPA, đồng thời mở ra những định hướng phát triển mới cho thị trường carbon tại Việt Nam. Nghệ An đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ GIS, viễn thám trong theo dõi diễn biến rừng, tính toán trữ lượng carbon và hoàn thiện các điều kiện cần thiết để tham gia sâu hơn vào thị trường carbon trong tương lai.

Từ những cánh rừng miền tây xứ Nghệ, ERPA không chỉ tạo thêm nguồn lực tài chính cho công tác bảo vệ rừng mà còn góp phần thay đổi nhận thức của cộng đồng. Giá trị của rừng vì thế không còn là khái niệm trừu tượng, mà đã trở thành lợi ích cụ thể, hiện hữu trong đời sống của những người trực tiếp gìn giữ màu xanh cho hôm nay và mai sau.