Khi nhắc đến những nhân vật gây tranh cãi trong lịch sử Việt Nam, Dương Tam Kha là một trong những cái tên tiêu biểu. Trong nhiều thế kỷ, ông thường được mô tả như một người cướp ngôi, phản bội di nguyện của Ngô Quyền và đẩy triều Ngô vào con đường suy yếu.

Tuy nhiên, khi nhìn lại bối cảnh lịch sử một cách khách quan hơn, nhiều nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng hình ảnh ấy có thể chưa phản ánh đầy đủ sự thật. Trong một thời đại đầy biến động, khi đất nước vừa thoát khỏi ách đô hộ phương Bắc và nền độc lập còn rất mong manh, liệu Dương Tam Kha chỉ đơn thuần là một kẻ tiếm quyền, hay ông còn là người đã góp phần duy trì sự ổn định của quốc gia trong giai đoạn khó khăn?

Giải pháp thực tế nhằm duy trì sự ổn định

Ngược dòng lịch sử, Dương Tam Kha là em trai của hoàng hậu Dương thị, vợ vua Ngô Quyền. Nhờ mối quan hệ này, ông trở thành một trong những nhân vật có vị thế cao trong triều đình nhà Ngô. Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938 và việc Ngô Quyền xưng vương năm 939, đất nước bước vào giai đoạn xây dựng nền chính trị độc lập sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Tuy nhiên, nền tảng của quốc gia mới vẫn còn rất non yếu. Các thế lực địa phương vẫn nắm giữ nhiều quyền lực và nguy cơ chia rẽ luôn hiện hữu.

Khi Ngô Quyền qua đời năm 944, người kế vị chính thức là Ngô Xương Ngập. Tuy nhiên, vị hoàng tử này còn trẻ và chưa có đủ ảnh hưởng để kiểm soát toàn bộ triều đình. Trong hoàn cảnh ấy, Dương Tam Kha nhanh chóng nắm lấy quyền lực. Theo các bộ chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư, ông đã phế bỏ quyền kế vị của Ngô Xương Ngập và tự lên ngôi, lấy hiệu là Bình Vương.

Chính hành động này khiến Dương Tam Kha bị các sử gia Nho giáo đời sau lên án nặng nề. Theo quan điểm chính thống của sử học phong kiến, việc chiếm ngôi của con vua là hành vi bất trung và bất nghĩa. Trong các ghi chép truyền thống, Dương Tam Kha thường xuất hiện với hình ảnh của một quyền thần tham vọng, lợi dụng thời cơ để đoạt lấy vương vị.

Tuy nhiên, nếu đặt sự kiện này vào bối cảnh thực tế của thế kỷ X, câu chuyện có thể phức tạp hơn nhiều. Khi Ngô Quyền qua đời, đất nước chưa có một cơ chế kế vị ổn định. Quyền lực trung ương còn yếu và các hào trưởng địa phương luôn sẵn sàng nổi dậy nếu triều đình suy yếu. Trong hoàn cảnh ấy, việc một người trưởng thành, có kinh nghiệm chính trị và quân sự như Dương Tam Kha đứng ra điều hành đất nước có thể được một bộ phận quan lại xem là giải pháp thực tế nhằm duy trì sự ổn định.

Một chi tiết đáng chú ý thường được các nhà nghiên cứu nhắc đến là cách Dương Tam Kha đối xử với các con của Ngô Quyền. Nếu thực sự muốn loại bỏ hoàn toàn dòng dõi nhà Ngô để củng cố quyền lực, ông hoàn toàn có thể tìm cách giết các hoàng tử. Thế nhưng điều đó đã không xảy ra.

Ngô Xương Ngập sau khi bị tước quyền kế vị đã phải chạy trốn khỏi kinh thành, nhưng vẫn được nhiều thế lực bảo vệ. Quan trọng hơn, em trai ông là Ngô Xương Văn tiếp tục sống trong triều đình. Theo sử sách, Dương Tam Kha thậm chí còn nhận Ngô Xương Văn làm con nuôi, tình tiết cho thấy Dương Tam Kha có thể có ý định truyền ngôi cho Ngô Xương Văn. Dù chi tiết này có thể mang tính biểu tượng nhiều hơn thực tế, nó cho thấy mối quan hệ giữa Dương Tam Kha và các hoàng tử nhà Ngô không hoàn toàn là đối đầu sinh tử.

Khi thất bại, Dương Tam Kha không bị giết

Sự kiện quan trọng nhất diễn ra vào năm 950. Khi được giao chỉ huy quân đội đi dẹp loạn, Ngô Xương Văn đã bất ngờ quay quân về kinh thành để lật đổ Dương Tam Kha. Điều đáng chú ý là sau khi thất bại, Dương Tam Kha không bị giết. Ông chỉ bị Ngô Xương Văn giáng xuống tước Chương Dương công và được phép tiếp tục sinh sống với nhiểu bổng lộc.

Trong bối cảnh chính trị khắc nghiệt của thế kỷ X, việc một người từng chiếm ngôi vua lại được đối xử tương đối khoan dung là điều khá hiếm gặp. Điều đó phần nào cho thấy Dương Tam Kha không bị xem là một bạo chúa tàn bạo hay một kẻ thù không đội trời chung của nhà Ngô.

Một khía cạnh khác thường được nhắc đến là tình hình đất nước dưới thời Dương Tam Kha. Mặc dù sử liệu không ghi chép quá chi tiết về các hoạt động cai trị của ông, nhưng cũng không có bằng chứng cho thấy đất nước rơi vào hỗn loạn nghiêm trọng trong giai đoạn từ năm 944 đến năm 950. Không có cuộc xâm lược lớn từ bên ngoài, cũng không xuất hiện các cuộc nội chiến quy mô lớn.

Điều này không có nghĩa Dương Tam Kha là một nhà cai trị xuất sắc, nhưng ít nhất cho thấy ông đã duy trì được sự ổn định tương đối của chính quyền trung ương trong khoảng sáu năm cầm quyền. Trong một thời đại mà nền độc lập còn rất mong manh, đây là yếu tố không thể bỏ qua khi đánh giá vai trò lịch sử của ông.

Dù vậy, những người phê phán Dương Tam Kha cũng có lý do riêng. Hành động đoạt ngôi của ông đã làm suy yếu tính chính danh của triều Ngô và tạo ra tiền lệ nguy hiểm trong việc tranh giành quyền lực. Sau khi nhà Ngô được khôi phục dưới thời Ngô Xương Văn và Ngô Xương Ngập, chính quyền trung ương vẫn không thể lấy lại sức mạnh như thời Ngô Quyền. Những mâu thuẫn nội bộ kéo dài cuối cùng góp phần dẫn đến thời kỳ Loạn 12 sứ quân, một trong những giai đoạn hỗn loạn nhất của lịch sử Việt Nam.

Vì vậy, đánh giá về Dương Tam Kha phụ thuộc rất nhiều vào góc nhìn lịch sử. Nếu nhìn từ quan điểm chính thống của sử học phong kiến, ông là một người tiếm quyền, vi phạm nguyên tắc kế vị và làm tổn hại đến triều đại nhà Ngô. Nhưng nếu đặt trong bối cảnh thực tế của thế kỷ X, ông cũng có thể được xem là một nhân vật đã cố gắng duy trì trật tự quốc gia trong giai đoạn chuyển tiếp đầy bất ổn.

Hơn một nghìn năm đã trôi qua, câu hỏi về Dương Tam Kha vẫn chưa có câu trả lời tuyệt đối. Có lẽ ông không hoàn toàn là một vị cứu tinh của đất nước, nhưng cũng không đơn giản chỉ là một kẻ phản nghịch như hình ảnh thường thấy trong sử cũ. Cuộc đời và sự nghiệp của ông phản ánh sự phức tạp của lịch sử, nơi ranh giới giữa tham vọng cá nhân và nhu cầu ổn định quốc gia đôi khi không dễ dàng phân định.

----------------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.

Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.