Khoảng 5.000 năm trước, khi Ai Cập vừa bước vào thời kỳ đầu của một vương quốc thống nhất, quyền lực của các pharaoh có thể đã được thể hiện theo một cách đặc biệt: những người phục vụ thân cận được chôn ngay bên cạnh lăng mộ của nhà vua. Từ lâu, các nhà khảo cổ đã nghi ngờ rằng một số người trong số đó không chết tự nhiên mà bị hiến tế để tiếp tục theo hầu chủ nhân ở thế giới bên kia.

Giả thuyết này xuất hiện từ hơn một thế kỷ trước, nhưng trong thời gian dài vẫn thiếu bằng chứng đủ rõ ràng. Một nghiên cứu mới, dựa trên việc phân tích lại 46 hộp sọ bằng các kỹ thuật pháp y hiện đại, hiện đã bổ sung thêm những dấu vết đáng chú ý cho cuộc tranh luận này.

Roselyn Campbell, nhà nghiên cứu nhân chủng học tại Đại học Purdue, Mỹ, đã xem xét các hộp sọ của những người từng được chôn gần lăng mộ của vua Djer, vua Djet và Meretneith tại Abydos. Đây là một trong những địa điểm linh thiêng quan trọng nhất của Ai Cập cổ đại và cũng là nơi an táng nhiều nhân vật thuộc Vương triều thứ nhất.

Cả ba nhân vật trên đều sống vào khoảng 5.000 năm trước, trong giai đoạn không lâu sau khi Thượng Ai Cập và Hạ Ai Cập được hợp nhất thành một vương quốc. Chính ở thời kỳ này, cấu trúc quyền lực hoàng gia bắt đầu được định hình rõ rệt, cùng với những nghi thức tang lễ ngày càng phức tạp.

Khu nghĩa địa hoàng gia ở Abydos được khai quật từ đầu thế kỷ 20 bởi nhà khảo cổ học Flinders Petrie. Xung quanh những lăng mộ lớn của hoàng gia, ông phát hiện hàng trăm ngôi mộ nhỏ hơn, được cho là nơi chôn cất những người không thuộc hoàng tộc.

Một số bia mộ còn ghi các chức danh như người giữ ấn, cho thấy họ có thể từng làm việc trực tiếp trong bộ máy phục vụ nhà vua. Cách các ngôi mộ được bố trí cũng khiến Petrie chú ý, bởi nhiều người dường như được chôn vào cùng thời điểm với vị vua mà họ từng phục vụ.

Từ đó, ông đưa ra giả thuyết rằng những người này đã bị giết sau khi nhà vua qua đời. Theo quan niệm tang lễ của thời kỳ đó, họ có thể được cho là sẽ tiếp tục đảm nhận vai trò của mình sau cái chết, giống như khi còn sống.

Tuy nhiên, điểm yếu lớn nhất của giả thuyết này là Petrie không tìm thấy dấu hiệu chấn thương rõ ràng trên xương có thể chứng minh các nạn nhân chết vì bạo lực. Vì thế, ý tưởng về nghi thức hiến tế người trong giai đoạn đầu của Ai Cập cổ đại vẫn gây tranh luận trong nhiều thập kỷ sau đó.

Phần lớn các bộ hài cốt sau khi khai quật đã được chôn lại, nhưng 46 hộp sọ được giữ lại và bảo quản trong bộ sưu tập Duckworth của Đại học Cambridge, Anh. Nhờ đó, Campbell có cơ hội kiểm tra lại những mẫu vật này bằng các phương pháp hiện đại hơn.

Kết quả cho thấy 18 trong số 46 hộp sọ mang dấu hiệu chấn thương có khả năng xảy ra ngay trước hoặc vào thời điểm tử vong. Đáng chú ý nhất là những đường nứt dài trên hộp sọ, vốn từng được cho là hư hại xảy ra sau khi chôn cất.

Theo Campbell, kiểu tổn thương này phù hợp với trường hợp hộp sọ bị một vật tương đối lớn tác động. Do cấu trúc cong của hộp sọ, lực va đập có thể lan rộng trên bề mặt xương và tạo ra các đường nứt kéo dài thay vì chỉ tập trung ở một điểm.

Những vết nứt như vậy không nhất thiết khiến nạn nhân tử vong ngay lập tức, nhưng có thể gây tổn thương não hoặc xuất huyết bên trong hộp sọ. Nếu không được can thiệp, người bị thương có thể nhanh chóng mất ý thức và tử vong.

Dù vậy, việc xác định chính xác vật được sử dụng vẫn không dễ dàng. Campbell cho rằng, dựa trên các nghiên cứu pháp y và khảo cổ học tương tự, hung khí có thể là một vật tương đối phẳng, nhẹ và nhiều khả năng làm từ gỗ hơn là đá.

Những kết quả này không thể tái hiện hoàn toàn điều đã xảy ra cách đây hàng thiên niên kỷ, nhưng chúng giúp củng cố đáng kể giả thuyết rằng một số người được chôn quanh lăng mộ hoàng gia đã bị giết có chủ ý.

Nếu đúng, đây sẽ là một trong những bằng chứng rõ hơn cho thấy hiến tế người từng tồn tại trong những ngày đầu của nền văn minh Ai Cập. Tuy nhiên, tập tục này dường như không kéo dài quá lâu.

Các bằng chứng hiện nay chủ yếu tập trung ở Vương triều thứ nhất và gần như biến mất khi Ai Cập bước sang Vương triều thứ hai. Campbell cho rằng hình thức hiến tế người phục vụ này có thể chỉ tồn tại khoảng hai thế kỷ, thậm chí ngắn hơn.

Jacobus van Dijk, nhà Ai Cập học tại Đại học Groningen, Hà Lan, người không tham gia nghiên cứu, cho rằng kết quả mới là một bổ sung quan trọng cho quan điểm rằng nghi thức hiến tế người từng thực sự được thực hành trong thời kỳ đầu của Ai Cập.

Dù vậy, cách thức những nạn nhân bị giết vẫn còn là một câu hỏi mở. Một số hình ảnh nghi lễ trên các tấm thẻ gỗ cổ lại cho thấy nạn nhân quỳ xuống, hai tay bị trói phía sau và bị đâm vào ngực bằng dao. Điều này không hoàn toàn trùng khớp với những dấu vết chấn thương ở hộp sọ vừa được xác định.

Sự khác biệt đó cho thấy các nghi thức có thể không diễn ra theo một cách duy nhất, hoặc những hộp sọ được nghiên cứu chỉ phản ánh một phần của bức tranh lớn hơn. Dẫu vậy, những dấu vết còn lưu lại trên xương sau 5.000 năm đang giúp các nhà khảo cổ hiểu rõ hơn về một giai đoạn rất sớm của Ai Cập cổ đại, khi niềm tin vào thế giới bên kia gắn chặt với quyền lực của nhà vua và cả số phận của những người phục vụ ông.