Nhìn từ trên cao, đồng bằng sông Cửu Long dường như là một vùng đất trẻ, được bồi đắp bởi phù sa của hệ thống sông Mekong. Nhưng nếu có thể bóc từng lớp đất bên dưới những cánh đồng lúa, vườn cây và đô thị ngày nay, chúng ta sẽ bắt gặp một lịch sử địa chất phức tạp kéo dài hàng trăm nghìn năm. Ở đó từng tồn tại những dòng sông cổ, đồng bằng phù sa, cửa sông, đầm lầy và biển nông; thậm chí, vào thời kỳ băng hà cuối cùng, phần lớn khu vực ngày nay là đồng bằng và vùng biển ven bờ phía Nam Việt Nam từng thuộc về một thế giới đất liền rộng lớn hơn nhiều.

Thung lũng bị xâm thực- thế giới cổ đại nằm dưới đồng bằng

Câu chuyện bắt đầu từ thời điểm khoảng 20.000 năm trước, vào cực đại băng hà cuối cùng. Khi ấy, lượng nước khổng lồ bị giữ trong các tảng băng trên lục địa khiến mực nước biển toàn cầu thấp hơn hiện nay rất nhiều. Thềm lục địa phía Nam Việt Nam, vốn ngày nay nằm dưới Biển Đông, bị lộ ra. Nghiên cứu địa chất cho thấy đường bờ biển khi đó nằm gần khu vực rìa thềm lục địa, cách rất xa đường bờ hiện tại.

Điều đó có nghĩa là sông Mekong cổ không đổ ra biển ở vị trí giống ngày nay. Nó tiếp tục chảy qua một đồng bằng rộng lớn, rồi theo những thung lũng sông đã bị đào sâu vào bề mặt đất cổ để tiến về phía vùng biển khi ấy nằm xa hơn hàng trăm kilômét. Các nghiên cứu địa chấn và lõi trầm tích đã phát hiện dấu tích của những thung lũng bị xâm thực này, được gọi là Paleo-Mekong incised valley, tức thung lũng sông Mekong cổ bị khoét sâu.

Đây chính là một trong những “thế giới cổ đại” nằm dưới đồng bằng hiện nay.

Nhưng thế giới ấy không tồn tại mãi. Khi khí hậu ấm lên sau cực đại băng hà, các khối băng tan khiến mực nước biển tăng nhanh. Biển tiến sâu vào thềm lục địa, biến những vùng đất mà sông Mekong từng chảy qua thành một hệ thống cửa sông và vịnh nông. Khoảng 13.000 năm trước, quá trình lấp đầy thung lũng sông cổ bắt đầu diễn ra mạnh mẽ. Những lớp trầm tích sông, cửa sông và biển lần lượt phủ lên địa hình cổ.

Từ khoảng 8.000 đến 6.000 năm trước, đồng bằng bước sang một giai đoạn đặc biệt. Mực nước biển tiến tới mức cao, tạo ra một môi trường biển và cửa sông rộng lớn. Nghiên cứu về tiến hóa đồng bằng cho thấy khoảng 6.000–5.000 năm trước là thời kỳ biển tiến Holocene cực đại ở khu vực này; nước biển có thể bao quanh những vùng đất cao còn sót lại ở phía bắc đồng bằng hiện nay. Các trầm tích biển từng phủ trên diện rộng cho thấy miền Tây Nam Bộ khi ấy có diện mạo hoàn toàn khác ngày nay.

Cảnh quan miền Tây Nam Bộ ngày nay khác xa so với thời điểm hàng ngàn năm trước. Ảnh: Quốc Lê.

Nếu đứng trên vùng đất ấy cách đây khoảng 6.000 năm, chúng ta sẽ không nhìn thấy một đồng bằng rộng mênh mông. Thay vào đó có thể là một cảnh quan nhiệt đới với vịnh nông, cửa sông, đầm lầy ngập mặn, các doi cát và những vùng đất cao nhô lên giữa biển. Những gì ngày nay là Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Cần Thơ hay Đồng Tháp khi ấy chưa mang hình thái địa lý quen thuộc.

Đồng bằng liên tục tiến ra biển

Sau khi mực nước biển đạt đỉnh và bắt đầu tương đối ổn định rồi hạ xuống, một quá trình khổng lồ khác diễn ra: sông Mekong bắt đầu xây dựng lại đất liền.

Mỗi năm, dòng sông đưa một lượng lớn phù sa từ thượng nguồn xuống hạ lưu. Phần phù sa không bị cuốn thẳng ra biển được lắng đọng trong vùng cửa sông, ven biển và thềm lục địa. Trong khoảng 6.000 năm trở lại đây, đồng bằng liên tục tiến ra biển. Một nghiên cứu về thung lũng Mekong cổ ước tính đồng bằng hiện đại đã tiến ra phía biển hơn 200 km trong khoảng thời gian này.

Những dấu vết của quá trình ấy vẫn còn nằm trong lòng đất. Các dải cát cổ chạy gần song song với bờ biển ngày nay chính là những “đường bờ hóa thạch”, đánh dấu vị trí mà biển từng đứng trong quá khứ. Nhiều thế hệ doi cát và bãi biển cổ đã được hình thành khi đồng bằng tiến dần ra biển. Chúng giống như những đường vân trên một thân cây, cho phép các nhà địa chất đọc lại quá trình lớn lên của đồng bằng.

Đáng chú ý, thế giới cổ đại dưới đồng bằng không chỉ được tạo nên trong vài nghìn năm gần đây. Các nghiên cứu khoan sâu và địa chấn còn cho thấy hệ thống trầm tích ở đồng bằng và thềm lục địa Mekong lưu giữ lịch sử khoảng 140.000 năm. Những lớp trầm tích này phản ánh nhiều chu kỳ biển tiến và biển thoái, khi khu vực lần lượt chuyển đổi giữa đồng bằng sông, cửa sông, biển nông và đất liền.

Xa hơn nữa, bản thân nền địa chất của khu vực cũng có một lịch sử rất cổ. Ngoài khơi đồng bằng là bồn trũng Cửu Long, một cấu trúc địa chất hình thành trong quá trình vận động kiến tạo và tách giãn khu vực Đông Nam Á từ hàng chục triệu năm trước. Nghiên cứu địa chấn cho thấy bồn trũng Cửu Long trải qua các giai đoạn biến dạng lớn trong khoảng 40–25 triệu năm trước, tạo nên một phần cấu trúc địa chất sâu bên dưới vùng Nam Bộ và thềm lục địa kế cận.

Vì vậy, “thế giới cổ đại” bên dưới đồng bằng sông Cửu Long thực ra không phải một thành phố bị chôn vùi hay một nền văn minh bí ẩn. Đó là nhiều thế giới địa lý chồng lên nhau: những dòng sông cổ của thời băng hà, những đồng bằng từng khô ráo, các cửa sông hình thành khi biển tiến, những vùng biển nông của Thế Holocene, các rừng ngập mặn cổ và cuối cùng là đồng bằng phù sa hiện đại.

Mỗi lớp đất dưới chân người dân miền Tây vì thế giống như một trang sách của lịch sử Trái đất. Đồng bằng mà chúng ta nhìn thấy hôm nay chỉ là lớp mới nhất của một cảnh quan đã liên tục biến đổi theo mực nước biển, khí hậu, dòng sông và chuyển động kiến tạo. Và đáng kinh ngạc nhất là: phần lớn thế giới ấy không biến mất hoàn toàn — nó vẫn nằm nguyên trong lòng đất, được lưu giữ qua từng lớp bùn, cát và phù sa.

----------------------------

Tài liệu tham khảo:

Late Holocene depositional environments and coastal evolution of the Mekong River Delta, Southern Vietnam / Journal of Asian Earth Sciences

Depositional sequences of the Mekong river delta and adjacent shelf over the past 140 kyr, southern Vietnam / Journal of Asian Earth Sciences