Trước thông tin Bộ Công an khởi tố 74 bị can liên quan đến việc can thiệp, làm sai lệch dữ liệu tại các trạm quan trắc môi trường, dư luận bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về mức độ và hệ lụy của vụ việc. Chuyên gia về môi trường cũng ngỡ ngàng và bất bình về vụ việc này.

PV Báo Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng.

Thưa bà, bà nhìn nhận thế nào về vụ việc hàng loạt trạm quan trắc môi trường bị can thiệp, làm sai lệch dữ liệu?

PGS.TS Bùi Thị An: Tôi cho rằng đây là vấn đề rất nghiêm trọng, thậm chí mang tính hệ thống, không thể xem là những vi phạm đơn lẻ. Khi số lượng trạm bị can thiệp lên tới hàng trăm, chiếm tỷ lệ lớn trên toàn quốc, thì cần đặt câu hỏi về lỗ hổng trong cả hệ thống quản lý, chứ không chỉ ở từng doanh nghiệp.

Vì sao bà cho rằng đây là vấn đề mang tính hệ thống?

PGS.TS Bùi Thị An: Bởi dữ liệu quan trắc môi trường không phải là yếu tố phụ, mà là nền tảng của toàn bộ hoạt động quản lý môi trường. Từ đánh giá hiện trạng, cảnh báo ô nhiễm đến xây dựng chính sách – tất cả đều dựa vào dữ liệu này.

Khi dữ liệu bị làm sai lệch, hệ quả không dừng ở một báo cáo hay một địa phương, mà có thể làm chệch hướng cả quá trình hoạch định chính sách.

Cụ thể, dữ liệu sai lệch sẽ tác động ra sao đến chính sách?

PGS.TS Bùi Thị An: Rất rõ ràng. Đầu vào sai thì đầu ra khó có thể đúng. Nếu các chỉ số ô nhiễm bị “hạ thấp” trên giấy tờ, cơ quan quản lý có thể đánh giá sai mức độ nguy cơ, từ đó không ban hành các biện pháp kiểm soát cần thiết, hoặc phân bổ nguồn lực không đúng trọng tâm.

Hệ quả là chính sách có thể đúng về hình thức nhưng sai về bản chất, và người phải gánh chịu cuối cùng chính là môi trường và cộng đồng.

Nhiều ý kiến cho rằng việc này tạo ra một “thực tế giả”. Bà nhìn nhận thế nào?

PGS.TS Bùi Thị An: Tôi hoàn toàn đồng tình. Đây là điều đáng lo ngại nhất. Khi dữ liệu bị thao túng, chúng ta có thể đang quản lý môi trường dựa trên một bức tranh không có thật.

Các báo cáo vẫn “đẹp”, các chỉ số vẫn “an toàn”, nhưng ngoài thực tế, ô nhiễm có thể đang gia tăng từng ngày. Khi đó, cơ quan chức năng sẽ không có cảnh báo kịp thời, không có hành động phòng ngừa, và rủi ro sẽ đổ dồn lên người dân.

Điều này ảnh hưởng như thế nào đến xã hội?

PGS.TS Bùi Thị An: Trước hết là sức khỏe cộng đồng bị đe dọa mà không được nhận diện đầy đủ. Nhưng về lâu dài, nguy hiểm hơn là niềm tin xã hội bị xói mòn.

Khi người dân không còn tin vào số liệu môi trường, thì mọi thông tin công bố, dù đúng, cũng sẽ bị hoài nghi. Đây là tổn thất rất lớn đối với quản trị nhà nước.

Với con số gần 160 trạm quan trắc môi trường đã bị can thiệp, chỉnh sửa, làm sai lệch dữ liệu, chiếm gần 55% tổng số trạm trên toàn quốc, bà đánh giá quy mô vụ việc ra sao?

PGS.TS Bùi Thị An: Quy mô này cho thấy dấu hiệu có tổ chức, có chủ ý, chứ không thể là sự cố ngẫu nhiên. Khi tỷ lệ trạm bị can thiệp chiếm hơn một nửa, thì rõ ràng đây là vấn đề mang tính phổ biến, cần xử lý ở cấp độ hệ thống.

Theo bà, cần làm gì ngay lúc này?

PGS.TS Bùi Thị An: Có hai việc phải làm song song. Thứ nhất là xử lý nghiêm trách nhiệm của từng cá nhân, tổ chức liên quan để tạo tính răn đe.

Thứ hai, quan trọng hơn, là rà soát lại toàn bộ cơ chế quản lý dữ liệu môi trường. Phải kiểm tra từ khâu thu thập, truyền dẫn, lưu trữ đến giám sát. Lỗ hổng ở đâu thì phải bịt lại ở đó.

Nếu không kịp thời chấn chỉnh, hệ quả sẽ như thế nào?

PGS.TS Bùi Thị An: Khi dữ liệu môi trường bị sai lệch mà không được sửa chữa, hậu quả sẽ không chỉ dừng ở môi trường. Nó có thể lan sang các lĩnh vực khác như quy hoạch, phát triển kinh tế, thậm chí ảnh hưởng đến chiến lược quốc gia.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng: Dữ liệu sai không chỉ làm sai môi trường mà có thể làm sai cả tương lai phát triển.

Xin cảm ơn PGS. TS Bùi Thị An, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng.

Những phân tích thẳng thắn của chuyên gia cho thấy, vụ việc can thiệp dữ liệu quan trắc không chỉ là một sai phạm đơn lẻ, mà là nguy cơ làm “mù thông tin” toàn bộ hệ thống quản lý môi trường. Khi những con số bị thao túng, thực tế có thể đang bị che giấu và cái giá phải trả không chỉ là môi trường bị hủy hoại, mà còn là sự đánh tương lai phát triển bền vững.