Trong dòng chảy lịch sử Việt Nam, thời kỳ Tây Sơn luôn là một bản anh hùng ca rực rỡ với những chiến công hiển hách. Tuy nhiên, đằng sau hào quang đó vẫn tồn tại những câu hỏi hóc búa khiến các nhà quân sự và sử học trăn trở suốt nhiều thế kỷ.

Sau 10 năm nghiên cứu tư liệu lưu trữ tại châu Âu, kỹ sư Vũ Đình Thanh, chuyên gia kỹ thuật và đại diện NPO ALMAZ (Nga) tại Việt Nam đã đưa ra nhiều giả thuyết, nhận định mới. Trong đó, đáng chú ý, ông cho rằng, hoàng đế Quang Trung đã thống nhất Đại Việt từ ngoài ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, bao gồm Hoàng Sa, Trường Sa, Côn Đảo, Phú Quốc từ năm 1789. Nguyễn Ánh từ 1788 đến 1792 là kẻ khốn khổ, chắc chắn không có mặt ở Gia Định của Đại Việt.

Nghiên cứu này của kỹ sư Thanh đã được Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Nguyễn Huy Hiệu kiểm tra kỹ lưỡng và đồng tình.

Bản hịch năm 1792 và sự thật về "kẻ khốn khổ" Nguyễn Ánh lưu lạc hải ngoại

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, kỹ sư Vũ Đình Thanh cho hay, ông và Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu cùng nhiều cán bộ quân đội nhiều năm trăn trở trước một loạt nghịch lý lịch sử: Vì sao năm 1789, khi Hoàng đế Quang Trung dốc toàn lực đại phá quân Thanh thì Nguyễn Ánh, theo sử sách đã chiếm Gia Định từ năm 1788 lại hoàn toàn im tiếng? Tại sao sau chiến thắng vang dội ấy, Quang Trung không tiến quân vào Gia Định tiêu diệt Nguyễn Ánh? Vì lý do gì, năm 1791, nhà vua đưa hàng vạn quân sang Lào nhưng vẫn không đánh Gia Định?

“Những diễn biến này dường như không phù hợp với tư duy của một thiên tài quân sự như Quang Trung”, ông Thanh phân tích.

Theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, một trong những câu trả lời thuyết phục nhất nằm trong bản hịch viết ngày 27/8/1792 của Hoàng đế Quang Trung được các giáo sĩ phương Tây ghi lại và công bố trên tờ Tin tức Giáo hội Phương Đông (Nouvelles des Missions Orientales). Theo bản hịch này, sau năm 1785, Nguyễn Ánh đã không còn hiện diện tại Đại Việt trong nhiều năm. Điều này giúp lý giải hàng loạt “điểm nghẽn logic” trong lịch sử quân sự Tây Sơn.

Trong bản hịch còn ghi rõ Nguyễn Ánh là một "kẻ khốn khổ" (misérable) đang lang thang cầu viện tại các vương quốc bất hạnh ở châu Âu, còn ở Gia Định chỉ còn "đầy xương cốt của họ" tức xương cốt của lính và tướng dưới quyền Nguyễn Ánh. Toàn thể Nhân dân khi đó "đã là nhân chứng" cho việc này.

Theo nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh, căn cứ theo bản hịch năm 1792, các tấm bản đồ và rất nhiều tài liệu khác còn lưu trữ ngày nay, từ năm 1789, hoàng đế Quang Trung đã thực sự thống nhất Đại Việt từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau, bao gồm cả chủ quyền vững chắc tại Hoàng Sa, Trường Sa, Côn Đảo và Phú Quốc. Còn Nguyễn Ánh trong giai đoạn 1788-1792 không hề xuất hiện tại Gia Định.

Câu chuyện đoàn thuyền 50 chiếc chở gạo của Nguyễn Ánh giúp quân Thanh chỉ là giai thoại không thuyết phục. “Bởi nếu Nguyễn Ánh đang lưu lạc tại châu Âu ăn bánh mì, một cân gạo cũng không có thì làm sao còn có cả đoàn thuyền 50 chiếc? Cũng vì thế, mà theo giai thoại, đoàn thuyền đã bị bão đánh chìm (vì thực tế không có)”, kỹ sư Thanh phân tích.

Theo ông Thanh, việc vua Quang Trung không đánh Gia Định sau năm 1789 đơn giản vì nơi đó Nhân dân đang sống yên vui dưới triều đại Tây Sơn, không có đối thủ để đánh. Trong bản hịch, vua Quang Trung thậm chí còn trách dân Gia Định tại sao khi giặc phương Tây "mắt rắn xanh" mang tàu đồng, khinh khí cầu đến chiếm đất lại sợ hãi bỏ chạy thay vì chiến đấu.

"Hoàng đế Quang Trung, người mà toàn dân Việt Nam phải mang ơn vì đã mang lại 'sổ đỏ' cho toàn dân ta từ ải Nam Quan đến địa đầu mũi Cà Mau tất nhiên phải hành động như một thiên tài quân sự bách chiến bách thắng như mọi người đều biết", kỹ sư Vũ Đình Thanh khẳng định.

Bản đồ Vauban Gia Định là bằng chứng vật lý thuyết phục

Một trong những bằng chứng rõ ràng nữa, theo kỹ sư Vũ Đình Thanh, là bản đồ thành Vauban Gia Định mang con dấu mộc đỏ của Cục Lưu trữ Bản đồ thuộc Bộ Hải quân Pháp. Qua giám định kỹ thuật, loại ấn triện hình mỏ neo này chỉ tồn tại trong giai đoạn 1799-1804, chứng minh tòa thành chính thức là tài sản quân sự của nước Pháp, hoàn thiện vào năm 1799 chứ không phải năm 1790 như sử cũ mô tả.

Đặc biệt, dòng chữ tiếng Pháp ghi trên bản đồ đã là bằng chứng rõ nhất: “Đại tá Victor Olivier lên ý tưởng năm 1790 tại Mauritius và kỹ sư Brun thực hiện đo đạc (levé) bản đồ thành Vauban năm 1795 khi thành hoàn thiện phần thô”.

Tham vấn từ các chuyên gia kỹ thuật xây dựng Pháp cho thấy, một siêu pháo đài với công nghệ Vauban phức tạp đòi hỏi tới 10.000 lính thợ cơ khí lành nghề của Pháp (do thợ bản xứ thời đó không nắm được công nghệ này) và phải thi công liên tục ít nhất 6 năm (thực tế, nhiều thành Vauban bên Pháp có quy mô nhỏ hơn Gia Định cũng cần tối thiểu 6 năm, thậm chí có thành xây mất 30 năm).

Như vậy, mốc thời gian logic nhất là thành được khởi công năm 1792 và hoàn thiện năm 1799 với tốc độ thi công cấp tốc của công binh Pháp. Kết hợp với con dấu của Bộ Ngoại giao Pháp năm 1792 trên bản đồ Côn Đảo, có thể khẳng định thực dân Pháp chỉ chiếm được Côn Đảo và Gia Định từ năm 1792 sau khi đổ bộ hàng vạn quân vào Đại Việt. Hoàn toàn không có chuyện Nguyễn Ánh thiết kế và xây xong tòa thành khổng lồ này vào năm 1790.

Nguyên nhân thực dân Pháp dốc toàn lực vào Đại Việt không chỉ để hỗ trợ Nguyễn Ánh mà là vì một ván bài sinh tử: Diêm tiêu. Sau khi mất nguồn cung diêm tiêu tại Ấn Độ vào tay người Anh, nước Pháp rơi vào thế đường cùng vì không có nguyên liệu chế thuốc súng. Họ buộc phải nhắm đến các hang dơi tại Đại Việt.

Thực dân Pháp đã huy động từ 15.000 đến 66.200 quân Pháp - Ấn, rút quân từ các thuộc địa lâu năm như Pondichéry để tập trung đánh Đại Việt, thậm chí thiết lập nhà máy diêm tiêu khổng lồ tại Bình Thuận.

"Lịch sử truyền thống thường dễ bị chi phối bởi yếu tố chính trị, cảm xúc và những văn tự được phe chiến thắng nhào nặn. Nhưng toán học, vật lý, hóa học và sổ sách kế toán thì không biết nói dối”, kỹ sư Vũ Đình Thanh cho hay.

Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại chống thực dân Pháp

Từ việc nghiên cứu Hiệp ước Versailles năm 1787, các tài liệu của John Barrow và hồ sơ hàng hải Pháp, kỹ sư Vũ Đình Thanh đưa ra nhận định: cuộc chiến giai đoạn 1792-1802 không phải nội chiến, mà là cuộc chiến quy mô lớn chống lực lượng viễn chinh Pháp.

Hiệp ước Versailles tồn tại hai phiên bản khác nhau. Một phiên bản thường được nhắc đến gồm 1.650 quân và 4 chiến hạm; còn phiên bản khác, theo mô tả của John Barrow, gồm 20 chiến hạm và 7 trung đoàn với khoảng 15.000 quân. Kỹ sư Thanh cho rằng, vua Pháp đã ký hiệp ước 1787 với phiên bản 1.650 lính và 4 tàu chiến.

Đội quân đầu tiên gồm 1.650 lính Pháp đã tới Đại Việt năm 1788 và bị quân Tây Sơn tiêu diệt gần như hoàn toàn chỉ trong một trận đánh. Chỉ duy nhất chiến hạm Méduse chạy thoát cùng khoảng 80 binh sĩ, Bá Đa Lộc và Nguyễn Ánh sang Mauritius.

Chính từ thất bại này, phía thực dân Pháp mới tiếp tục nâng mức can thiệp quân sự lên quy mô lớn hơn nhiều nên có phiên bản thứ 2 - phụ lục của hiệp ước với quân số khổng lồ. Đặc biệt là với vũ khí hiện đại nhất thế giới như khinh khí cầu quân sự đã được trang bị cho đội quân viễn chính năm 1792 đánh Đại Việt trước khi chính thức trang bị cho quân đội Pháp năm 1794.

Theo kỹ sư Thanh, sức mạnh giúp quân Tây Sơn đối đầu với lực lượng viễn chinh hùng hậu của Pháp chính là vũ khí phốt pho. Loại vũ khí này được chế tạo từ phân chim và phân dơi tại các hòn đảo trên Biển Đông, khiến tất cả các đảo này bao gồm cả Hoàng Sa, Trường Sa trở thành tài sản sống còn của Đại Việt.

Sau thất bại trước Anh, thực dân Pháp mất nguồn diêm tiêu từ Ấn Độ, nguyên liệu chính để sản xuất thuốc súng. Chính nhu cầu kiểm soát nguồn diêm tiêu từ các hang dơi và đảo có phân chim tại Đại Việt đã khiến thực dân Pháp thông qua công ty Đông Ấn Pháp (tên chính thức Compagnie des Indes orientales et de la Chine - Công ty Đông Ấn và Trung Quốc) dồn quân từ nước Pháp và tất cả các thuộc địa , tập trung lực lượng lớn vào khu vực Đông Dương cuối thế kỷ XVIII.

Nhưng cũng chính vũ khí phốt pho của Đại Việt đã khiến quân đội Pháp sa lầy, dẫn đến vụ phá sản nổi tiếng của Công ty Đông Ấn Pháp vào năm 1793. Việc đổ tiền của và quân lính vào chiến trường Việt Nam mà không thu được kết quả đã làm ngân khố Pháp cạn kiệt, là nguyên nhân trực tiếp khiến nhân dân Pháp nổi dậy lật đổ và hành quyết vua Louis XVI vào đầu năm 1793.

Ngay cả sau khi Hoàng đế Quang Trung qua đời, vương triều Cảnh Thịnh với vũ khí phốt pho vẫn duy trì được nền độc lập, suýt đánh bại 66.200 quân Pháp - Ấn và chỉ chịu khuất phục khi Napoleon đổ hàng vạn quân hải quân cùng cướp biển nhà nước đánh bất ngờ Phú Xuân năm 1801. Sức mạnh của Tây Sơn đã giữ cho Đại Việt độc lập thêm gần 100 năm, ngăn chặn kịch bản Nguyễn Ánh bị biến thành vua bù nhìn ngay lập tức như các quốc gia tại Ấn Độ hay châu Phi.

"Chính sức mạnh của Tây Sơn đã giữ cho Đại Việt được độc lập thêm gần 100 năm nữa, con dân Việt không bị bán làm nô lệ như ở nhiều nước khác. Đây là sự thật lịch sử mà chúng ta cần phải biết và không được lãng quên”, kỹ sư Vũ Đình Thanh nhấn mạnh.

Kỹ sư Thanh cũng đưa ra bằng chứng từ cuốn sách Lettres édifiantes et curieuses (tạm dịch: Những bức thư giáo huấn và kỳ thú), xuất bản năm 1780, trong đó có kèm bản đồ Côn Đảo ghi rõ trại lính Pháp.

Điều này chứng minh rằng sau thất bại trước Tây Sơn, Nguyễn Ánh đã chạy ra Côn Đảo, nơi có một thực thể quân sự Pháp đang đóng quân để nương tựa. Trước tình thế đó, Tây Sơn đã cử danh tướng Trương Văn Đa chỉ huy hàng chục chiến thuyền để tiêu diệt đơn vị quân đội Pháp này. Quân Pháp chỉ kịp đưa Nguyễn Ánh chạy thoát. Đó chính là sự mở đầu cho sự "hợp tác", hay nói đúng hơn là sự bán nước của Nguyễn Ánh cho Pháp.

Những nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh đã mở ra một hướng tiếp cận khác về giai đoạn lịch sử cuối thế kỷ XVIII, đặc biệt liên quan vai trò của Hoàng đế Quang Trung, triều Tây Sơn, Nguyễn Ánh và sự can dự của thực dân Pháp tại Đại Việt. Công trình góp phần gợi mở thêm góc nhìn về tinh thần giữ nước, ý chí độc lập dân tộc và những cuộc kháng chiến quyết liệt của người Việt trong một giai đoạn nhiều biến động của lịch sử.

Nghiên cứu cần tiếp tục được các nhà khoa học, nghiên cứu trong và ngoài nước thẩm định, phản biện và kiểm chứng thêm từ nhiều nguồn tư liệu độc lập.