Một bức thư quân sự được viết bằng mật mã theo lệnh của Napoleon Bonaparte vào năm 1809 vừa được giải mã sau 217 năm. Công cụ thực hiện phần lớn công việc là mô hình trí tuệ nhân tạo GPT-6 Astra.

Bức thư được Eugène de Beauharnais, con riêng của vợ Napoleon và khi đó là Phó vương Italy, gửi cho Thống chế Auguste de Marmont. Marmont đang đóng quân ở bờ Đông biển Adriatic, cách xa phần lớn lực lượng Pháp.

Nội dung bức thư liên quan trực tiếp đến tình hình quân sự. Eugène thông báo vị trí của các lực lượng Pháp và đồng minh trên khắp châu Âu, những thông tin có thể gây hậu quả nghiêm trọng nếu rơi vào tay đối phương. Vì thế, chúng được viết dưới dạng mật mã.

Hơn hai thế kỷ sau, kỹ sư AI Carter Church tại công ty an ninh mạng SentinelOne tìm đến bức thư khi muốn thử khả năng giải mật mã lịch sử của GPT-6 Astra.

Tư liệu mà Church có trong tay không thực sự thuận lợi vì bản duy nhất được công khai là một ảnh quét chất lượng thấp, từng xuất hiện trong một tạp chí quân đội Pháp năm 1969.

Bức thư chứa khoảng 1.300 ký hiệu, sử dụng 155 dấu hiệu khác nhau. Nó được viết bằng một dạng mật mã mà trong đó một chữ cái phổ biến có thể được thay bằng nhiều ký hiệu khác nhau. Cách làm này khiến việc dựa vào tần suất xuất hiện của từng ký hiệu để đoán chữ trở nên khó khăn hơn.

Church đưa cho AI một câu lệnh cùng hình ảnh bức thư. Khoảng 6 giờ sau, mô hình đưa ra lời giải.

Trong lúc tìm cách giải mã, AI tìm thấy một bảng ký hiệu do nhà nghiên cứu lịch sử mật mã Daniel Tant lập trước đó. Bảng này cho biết ý nghĩa của 33 ký hiệu xuất hiện trong bức thư, nhưng trước đây chưa ai nhận ra hai tài liệu có liên quan với nhau.

AI thử dùng bảng này để đọc bức thư và nhận thấy các ký hiệu đều cho ra nội dung có nghĩa. Từ những ký hiệu đã biết, nó tiếp tục tìm quy luật và suy ra ý nghĩa của phần còn lại. Nhờ đó, nội dung bức thư dần được khôi phục sau hơn 200 năm.

Kết quả giải mã có thể được kiểm chứng nhờ những tài liệu lịch sử còn lưu lại. Trong một bức thư khác, Napoleon từng gửi cho Eugène những thông tin cần chuyển tới Marmont. Khi đối chiếu, nội dung AI đọc được từ bức thư mật phù hợp với những chỉ thị này. Kết quả sau đó cũng được chuyên gia mật mã Satoshi Tomokiyo kiểm tra và xác nhận.

Nội dung bên trong không tiết lộ một bí mật hoàn toàn mới về Napoleon. Phần lớn là vị trí và quân số của các lực lượng cùng tên những người chỉ huy. Eugène còn động viên Marmont không nên e ngại lực lượng đối phương khi nhận được lệnh hành quân.

Tuy nhiên, các nhà sử học nhận thấy quân số được nêu trong thư cao hơn thực tế. Theo nhà nghiên cứu Zack White tại Đại học Portsmouth, Napoleon khi đó có ít hơn khoảng 60.000 quân so với con số được đề cập. Bức thư cũng cho thấy ông đặc biệt quan tâm tới khả năng Áo đưa quân tiến vào Italy.

Điều đáng chú ý không nằm ở nội dung bức thư, mà ở cách AI giúp giải mã nó sau hơn 200 năm. Nhà sử học Michael Rowe tại King's College London ví nó với một dạng “phiến đá Rosetta”. Vì nội dung bức thư có thể đối chiếu với những tài liệu đã biết, các nhà nghiên cứu có thể kiểm tra độ chính xác của AI trước khi sử dụng công cụ tương tự với những văn bản mà nội dung vẫn còn là ẩn số.

Vào thời Napoleon, mật mã được sử dụng phổ biến để bảo vệ thư từ quân sự và ngoại giao khỏi nguy cơ bị đối phương chặn trên đường vận chuyển. Chúng cũng xuất hiện trong thư từ cá nhân. Vì vậy, AI trong tương lai có thể hỗ trợ các nhà nghiên cứu đọc lại nhiều tài liệu lịch sử chưa được giải mã, chữ viết khó đọc hoặc thậm chí những hệ chữ cổ chưa được hiểu đầy đủ.

Theo Church, mật mã trong bức thư này không quá phức tạp đến mức con người không thể giải được. Các chuyên gia hoàn toàn có thể làm điều đó nếu có đủ thời gian và những tư liệu cần thiết. Điểm đáng chú ý là AI đã tìm và kết nối những manh mối nằm rải rác, sau đó đưa ra lời giải chỉ trong khoảng 6 giờ. Dù vậy, những kết quả như vậy vẫn cần được chuyên gia đối chiếu và kiểm chứng trước khi sử dụng trong nghiên cứu lịch sử.