Top phát hiện thiên văn làm rung chuyển hiểu biết của nhân loại thế kỷ XXI

Từ những hố đen bí ẩn đến hàng tỷ thế giới ngoài Hệ Mặt trời, các phát hiện thiên văn thế kỷ XXI đang làm thay đổi cách nhân loại nhìn vũ trụ.

Chỉ trong hơn hai thập niên đầu thế kỷ XXI, thiên văn học đã trải qua những bước tiến chưa từng có, nhờ kính thiên văn không gian, các đài quan sát vô tuyến và những công nghệ xử lý dữ liệu tiên tiến. Những phát hiện mới không chỉ xác nhận các giả thuyết lâu đời mà còn đặt ra những câu hỏi khiến giới khoa học phải xem xét lại hiểu biết về vũ trụ.

Ảnh: science.nasa.gov

Một trong những cuộc cách mạng lớn nhất là sự bùng nổ của nghiên cứu ngoại hành tinh – những hành tinh nằm ngoài Hệ Mặt trời. Từ khi kính thiên văn Kepler hoạt động năm 2009, các nhà khoa học phát hiện hàng nghìn thế giới với đặc điểm đa dạng, từ những hành tinh khí khổng lồ đến các hành tinh đá có khả năng tồn tại nước lỏng. Câu hỏi liệu Trái đất có phải nơi duy nhất có điều kiện thích hợp cho sự sống vì thế ngày càng trở nên cấp thiết.

Ảnh: space.com

Năm 2015, đài quan sát LIGO lần đầu tiên trực tiếp phát hiện sóng hấp dẫn, những gợn sóng trong không-thời gian được tạo ra khi hai hố đen hợp nhất. Thành tựu này xác nhận một dự đoán quan trọng của Albert Einstein từ một thế kỷ trước, đồng thời mở ra phương pháp mới để nghiên cứu những sự kiện vũ trụ mà kính thiên văn thông thường khó quan sát.

Ảnh: ucl.ac.uk

Năm 2019, nhân loại lần đầu công bố hình ảnh bóng của một hố đen siêu nặng ở trung tâm thiên hà M87. Đến năm 2022, hình ảnh hố đen Sagittarius A* tại trung tâm Ngân Hà tiếp tục gây tiếng vang. Những hình ảnh này được tạo ra nhờ mạng lưới kính thiên văn vô tuyến phối hợp trên toàn cầu, biến Trái đất thành một kính thiên văn ảo khổng lồ.

Ảnh: oeaw.ac.at

Một bước ngoặt khác đến từ kính thiên văn không gian James Webb, bắt đầu hoạt động khoa học năm 2022. Nhờ quan sát ánh sáng hồng ngoại, Webb có thể nhìn sâu vào quá khứ vũ trụ, phát hiện những thiên hà hình thành rất sớm sau Vụ Nổ Lớn. Tháng 1/2026, các nhà khoa học công bố xác nhận thiên hà MoM-z14 tồn tại chỉ khoảng 280 triệu năm sau sự kiện khởi đầu vũ trụ. Phát hiện này đặt ra câu hỏi mới về tốc độ hình thành sao và thiên hà trong vũ trụ sơ khai.

Bên cạnh đó, các sứ mệnh thám hiểm đã phát hiện những dấu hiệu đáng chú ý về nước và môi trường có thể hỗ trợ sự sống trên các thiên thể khác. Những nghiên cứu về Europa, vệ tinh của Sao Mộc, cùng các đại dương ngầm tiềm năng trên những thế giới băng giá đang mở rộng phạm vi tìm kiếm sự sống vượt xa Trái đất. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có bằng chứng xác nhận sự sống ngoài hành tinh.

Nhìn lại thế kỷ XXI, điều gây kinh ngạc nhất có lẽ không phải là con người đã khám phá được bao nhiêu, mà là mỗi phát hiện mới lại hé lộ thêm những điều chưa biết. Vũ trụ ngày càng hiện ra rộng lớn, phức tạp và kỳ lạ hơn, khiến hành trình khám phá của nhân loại vẫn còn vô vàn điều phía trước.

Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi.

Các nhà thiên văn 'cân' một ngôi sao bằng cách nào?

Trong vũ trụ không có chiếc cân khổng lồ, nhưng các nhà thiên văn vẫn có thể biết một ngôi sao nặng đến đâu.

Một ngôi sao ở cách chúng ta hàng trăm hay hàng nghìn năm ánh sáng rõ ràng không thể được đặt lên bàn cân. Thậm chí, với một ngôi sao đơn độc, việc xác định khối lượng trực tiếp cực kỳ khó. Vậy các nhà thiên văn “cân” nó bằng cách nào?

Mặt nạ vàng khổng lồ và bí mật về vị thần của người Lambayeque cổ đại

Khoảng một thiên niên kỷ trước, nghệ nhân nền văn minh Lambayeque cổ đại đã biến những tấm kim loại mỏng thành gương mặt quyền lực của thế giới bên kia.

Ở vùng duyên hải phía bắc Peru, nền văn hóa Lambayeque, còn gọi là Sicán, từng phát triển mạnh khoảng thế kỷ IX–XIV. Trong số những di sản nổi bật nhất của họ là những chiếc mặt nạ tang lễ bằng vàng, với gương mặt bí ẩn, đôi mắt hình hạnh nhân kéo dài và những đường nét gần như siêu nhiên. Một trong những chiếc mặt nạ nổi tiếng hiện được lưu giữ tại The Metropolitan Museum of Art có niên đại khoảng 900–1100, tức đã hơn 900 năm tuổi.

Hỗn thiên nghi- cỗ máy kỳ lạ giúp người xưa 'đo' cả bầu trời

Trước khi kính thiên văn xuất hiện, con người đã chế tạo những cỗ máy kỳ lạ để biến cả bầu trời thành một mô hình có thể quan sát.

Nhìn thoáng qua, hỗn thiên nghi (渾天儀, armillary sphere) giống một quả cầu kim loại bị tháo tung thành những vòng tròn đồng tâm. Nhưng chính cấu trúc tưởng như rối rắm ấy lại là một trong những dụng cụ thiên văn quan trọng nhất của thế giới cổ đại, được sử dụng để xác định vị trí và chuyển động biểu kiến của các thiên thể. Các vòng của nó mô phỏng những đường tròn quan trọng trên thiên cầu như xích đạo trời, hoàng đạo, kinh tuyến và đường chân trời.

Đọc nhiều nhất

Tin mới