Vào những thời điểm khác nhau trong lịch sử, hai cái tên xuất hiện trong nỗi lo của những đế chế hùng mạnh nhất Á – Âu: Hung Nô ở thảo nguyên Mông Cổ và Huns trên chiến trường châu Âu. Hung Nô từng đối đầu với nhà Hán, trong khi người Huns dưới thời Attila tiến sâu vào lãnh thổ La Mã vào thế kỷ V. Điểm đáng chú ý là tên gọi của hai cộng đồng này có thể có mối liên hệ, khiến nhiều nhà nghiên cứu đặt câu hỏi: phải chăng Huns chính là hậu duệ của Hung Nô sau một cuộc di cư dài hàng nghìn kilômét?

Hung Nô hình thành một liên minh du mục hùng mạnh từ khoảng thế kỷ III trước Công nguyên, kiểm soát những vùng rộng lớn tại Nội Á. Dưới thời Mặc Đốn Thiền vu, họ trở thành đối thủ đáng gờm của nhà Hán, buộc triều đình Trung Hoa phải kết hợp chiến tranh, ngoại giao và chính sách biên phòng để đối phó. Trong khi đó, Huns xuất hiện trong các nguồn sử liệu châu Âu từ thập niên 370, tiến vào khu vực phía Bắc Biển Đen rồi mở rộng ảnh hưởng sang Trung Âu. Đến thời Attila, họ trở thành một thế lực quân sự khiến cả Đông và Tây La Mã phải dè chừng.

Chiến binh du mục trên thảo nguyên Nội Á, bối cảnh gắn với sự trỗi dậy của liên minh Hung Nô. Ảnh: okdiario.com

Khoảng cách thời gian là trở ngại lớn đối với giả thuyết hai nhóm có quan hệ trực tiếp. Đế chế Hung Nô suy yếu và tan rã thành nhiều thế lực trong những thế kỷ đầu Công nguyên, còn Huns chỉ xuất hiện ở châu Âu vào cuối thế kỷ IV. Giữa hai giai đoạn là khoảng trống kéo dài hàng trăm năm, trong đó các cộng đồng du mục liên tục di chuyển, giao chiến và hòa trộn. Nếu một bộ phận Hung Nô đã đi về phía Tây, họ có thể đã trải qua nhiều thế hệ tiếp xúc với các dân tộc khác trước khi xuất hiện trong sử liệu châu Âu.

Các nhà nghiên cứu từng tìm kiếm mối liên hệ qua tên gọi, phong tục, vũ khí, di vật khảo cổ và dữ liệu di truyền. Một nghiên cứu công bố năm 2025 phân tích bộ gene cổ từ nhiều địa điểm ở châu Âu và Nội Á, phát hiện bằng chứng về quan hệ huyết thống giữa một số cá nhân thuộc tầng lớp tinh hoa Hung Nô và một số người thời Huns tại lưu vực Carpath.

Kết quả này củng cố giả thuyết rằng ít nhất một bộ phận Huns ở châu Âu có tổ tiên thuộc giới tinh hoa Hung Nô. Tuy nhiên, điều đó không chứng minh toàn bộ Huns đều là người Hung Nô di cư về phía Tây, bởi liên minh Huns cũng bao gồm nhiều nhóm người có nguồn gốc khác nhau.

Hình tượng Attila và các chiến binh Huns trong nghệ thuật lịch sử. Ảnh: paganheim.com

Một hướng nghiên cứu mới cũng làm cuộc tranh luận trở nên hấp dẫn hơn. Năm 2025, các nhà ngôn ngữ học công bố phân tích cho rằng tiếng Hung Nô và ngôn ngữ của Huns có thể thuộc cùng một nhánh ngôn ngữ cổ vùng Siberia, gọi là nhóm Yenisei. Đây là giả thuyết có sức gợi mở, nhưng chưa phải kết luận được toàn bộ giới học thuật chấp nhận. Những dữ liệu ngôn ngữ còn ít ỏi, trong khi tên gọi của các cộng đồng cổ đại có thể được truyền lại, biến đổi hoặc dùng cho nhiều nhóm người khác nhau.

Vậy Huns và Hung Nô có phải là một? Câu trả lời thận trọng nhất hiện nay là có bằng chứng cho thấy một bộ phận Huns có liên hệ tổ tiên với Hung Nô, nhưng chưa thể đồng nhất hai cộng đồng thành một dân tộc hoàn toàn giống nhau. Lịch sử thảo nguyên không phải câu chuyện đơn giản về một dân tộc rời Mông Cổ rồi đi thẳng đến châu Âu. Đó là mạng lưới di cư, liên minh và hòa trộn kéo dài nhiều thế kỷ. Chính những bằng chứng di truyền và ngôn ngữ mới đang giúp các nhà khoa học từng bước lấp đầy khoảng trống ấy.