Hà Nội đang đứng trước một quyết sách chưa từng có tiền lệ: giãn dân quy mô rất lớn trong giai đoạn 2026–2045. Dưới góc nhìn chuyên môn, KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, phân tích những nút thắt cốt lõi của bài toán giãn dân, từ quy hoạch, bất động sản đến sinh kế đô thị.

“Đô thị mở rộng gấp 12 lần, nhưng lõi đô thị vẫn nghẹt thở”

PV: Thưa ông, với lộ trình di dời hơn 860.000 người trong giai đoạn 2026–2045, nhiều ý kiến ví đây là một cuộc “đại phẫu” đô thị. Dưới góc nhìn chuyên môn, ông nhìn nhận quy mô và tính chất của quyết sách này như thế nào?

KTS Trần Huy Ánh: Trước tiên chúng ta cần ghi nhận đây là thông tin mang tính định hướng. Qua trao đổi với các cán bộ, công chức có trách nhiệm, chúng tôi được biết đây mới là những con số định hướng, tiếp tục được nghiên cứu, thảo luận để công bố chính thức trong các giai đoạn tiếp theo.

Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng trong các bản quy hoạch Hà Nội, định hướng giảm dân số khu trung tâm đô thị đã được cân nhắc từ hàng chục năm trước. Gần đây nhất là Quy hoạch 1259 (công bố năm 2011) và Quy hoạch Thủ đô – Điều chỉnh Quy hoạch chung Hà Nội công bố đầu năm 2025 đều có nội dung này.

Chúng ta đều biết rằng tại trung tâm đô thị, mật độ dân cư ở nhiều khu vực rất cao, dẫn đến tình trạng hạ tầng không đáp ứng được yêu cầu. Đây là vấn đề mang tính cấu trúc, không phải mới phát sinh.

PV: Hà Nội từng có các đề án giãn dân trước đây, như giãn dân phố cổ, nhưng kết quả chưa đạt kỳ vọng. Theo ông, vì sao diện tích đô thị mở rộng mà mật độ lõi đô thị vẫn không giảm đáng kể, thưa ông?

KTS Trần Huy Ánh: Đề án giãn dân khu phố cổ đã chuẩn bị quỹ nhà tương đối đầy đủ, nhưng người dân không sang ở. Nguyên nhân không chỉ là chuyện di dời chỗ ở, mà còn liên quan đến hạ tầng xã hội và điều kiện sinh kế.

Tuy vậy, cần nhìn nhận rằng dân số khu phố cổ trong khoảng 20 năm qua đã giảm từ 30–50% do giãn dân tự phát. Cư dân phố cổ tự bán nhà chật, mua nhà rộng hơn ở bên ngoài. Cuộc giãn cư này được điều chỉnh bằng công cụ tài chính một cách khách quan, uyển chuyển, thay cho công cụ hành chính cứng nhắc và chủ quan.

Về quy mô phát triển đô thị, diện tích đất đô thị Hà Nội tăng từ 122 km² năm 2003 lên hơn 1.000 km² năm 2022. Theo dữ liệu Earth Night, nếu tính cả quy hoạch các đô thị vệ tinh, con số này gần 1.500 km², tức tăng khoảng 12 lần.

Diện tích sàn nhà tăng 20 lần, từ 12 triệu m² lên 240 triệu m², trong khi dân số đô thị chỉ tăng gấp đôi, từ 2,3 triệu lên 4,6 triệu người. Đáng chú ý, có tới 70% là bất động sản thứ hai, trong khi các làng xóm ven đô cũ lại ngày càng dày đặc, hình thành các khu dân cư phi chuẩn.

Hà Nội đã phát triển bất động sản tràn lan, thay cho phát triển đô thị có kiểm soát.

Kinh nghiệm các nước Bài toán phân phối chứ không phải thiếu nhà

PV: Nhìn ra thế giới, giãn dân chưa bao giờ chỉ là câu chuyện nhà ở. Theo ông, các đô thị lớn đã giải bài toán này như thế nào?

KTS Trần Huy Ánh: Việc tập trung cư dân tại các đại đô thị là vấn đề toàn cầu. Tuy nhiên, nhiều quốc gia đã sớm nhận diện rằng nguy cơ lớn không phải là khủng hoảng thiếu, mà là khủng hoảng phân phối.

Các thành phố giàu và nghèo đang chuyển hướng tái cấu trúc đô thị, từ việc mở rộng lãnh thổ và gia tăng xây dựng nhà ở mới sang giải pháp sắp xếp, tái sử dụng thông minh quỹ nhà ở đô thị hiện có. Cách làm này nhanh hơn, rẻ hơn, tiết kiệm tài nguyên đô thị và tối ưu tài chính đô thị.

PV: Nhìn ra thế giới, nhiều thành phố lớn có cách làm khác nhau, nhưng đều có một điểm chung: nơi ở mới phải gắn với chức năng đô thị mới. Những kinh nghiệm đó gợi mở nhiều điều cho Hà Nội trong bối cảnh chuẩn bị một kế hoạch giãn dân quy mô rất lớn, thưa ông?

KTS Trần Huy Ánh: Các cuộc dịch cư/giãn cư lớn chỉ thành công khi đi cùng với việc tạo ra những trung tâm đô thị mới với các chức năng công nghiệp, giáo dục, công nghệ hay hải cảng, đồng thời không ngừng bổ sung hạ tầng kinh tế – xã hội.

Hà Nội đã mở ra các trung tâm đô thị mới từ lâu nhưng chưa phát triển được do thiếu các tuyến giao thông kết nối mạnh, như khu vực Nội Bài, Sơn Tây hay Hòa Lạc. Bên cạnh đó, chúng ta cần giãn cư, dịch cư đối với bà con đang sinh sống trong hành lang thoát lũ sông Hồng.

Chúng ta cũng cần cân nhắc tới mật độ cư dân rất cao trong các làng xóm ven đô cũ (gần trung tâm thành phố, trường học, khu công nghiệp), trong khi ngay gần đó lại tồn tại các khu đô thị lớn không có người ở. Điều này cho thấy mỗi thành phố có những bối cảnh khác nhau và cần khai thác tối đa các lợi thế của từng ngữ cảnh, chứ không thể bắt chước một cách máy móc.

Sinh kế tại chỗ: điều kiện tiên quyết của giãn dân bền vững

PV: Có ý kiến cho rằng, nếu chỉ xây nhà mà không tạo được việc làm, các đô thị mới sớm muộn cũng trở thành “đô thị ngủ”. Ông có đồng tình với nhận định này không?

KTS Trần Huy Ánh: Thực tế đúng là như vậy, và quy mô của tình trạng này ngày càng lớn. Điều đó làm cho gánh nặng hạ tầng xã hội và kinh tế đô thị ngày càng trở nên trầm trọng.

PV: Nếu không giải được bài toán sinh kế tại chỗ, theo ông, liệu người dân sẽ tìm cách quay trở lại khu vực nội đô như đã từng xảy ra trước đây?

KTS Trần Huy Ánh: Tôi sống ở Hà Nội đủ lâu để chứng kiến những cuộc di dân thất bại, như việc bà con đi kinh tế mới lên miền núi năm 1965. Họ quay trở về sau khoảng hai năm, khi nguồn hỗ trợ lương thực cạn kiệt.

PV: Theo ông, trong các kế hoạch giãn dân hiện nay, vấn đề sinh kế cho người dân tại nơi ở mới đang được đặt ra như thế nào, và đâu là những hạn chế cần được nhìn nhận lại?

KTS Trần Huy Ánh: Câu chuyện di dân hiện nay mới chỉ đặt ra vấn đề di dân, nhưng chưa thấy đề cập rõ đến các cơ hội sinh kế mới. Do đó, các kế hoạch này có lẽ cần được ưu tiên lại mục tiêu cho phù hợp hơn.

Chúng ta có thể thấy nhiều khu đô thị mới được quy hoạch làm trung tâm thương mại, sân golf hoặc khu nghỉ dưỡng. Đây là những loại hình chỉ tạo ra cơ hội việc làm cho một số ít người trong các lĩnh vực này.

Trân trọng cảm ơn ông!

.