Theo cổ nhân, ý kiến, ham muốn, sự lựa chọn và hành động của mỗi người nằm trong phạm vi họ có thể kiểm soát. Ngược lại, cơ thể, tài sản, danh tiếng, địa vị hay hành động của người khác không hoàn toàn thuộc quyền quyết định của chúng ta.

Thế nhưng trong đời sống, con người thường tiêu tốn rất nhiều năng lượng cho những chuyện không thể thay đổi. Ta lo người khác nghĩ gì, tức giận vì một người không làm theo ý mình, buồn bực vì quá khứ hoặc mất ngủ vì những điều có thể xảy ra trong tương lai. Nhưng càng cố kiểm soát những thứ nằm ngoài khả năng của mình, con người càng dễ thất vọng.

Ngược lại, nếu tập trung vào phần thuộc về mình, vấn đề trở nên rõ ràng hơn. Không thể quyết định người khác có yêu quý mình hay không, nhưng có thể quyết định cách mình cư xử. Không thể kiểm soát hoàn toàn kết quả của một công việc, nhưng có thể kiểm soát mức độ chuẩn bị. Không thể thay đổi những gì đã xảy ra, nhưng có thể lựa chọn cách phản ứng trước hậu quả.

Đừng giao hạnh phúc của mình cho người khác

Một trong những nguyên nhân khiến con người bất an là đặt cảm giác hạnh phúc vào những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát. Nếu sự hài lòng phụ thuộc hoàn toàn vào lời khen, một lời chê cũng có thể khiến tâm trạng thay đổi. Nếu giá trị bản thân phụ thuộc vào tiền bạc, một lần thất bại về tài chính có thể khiến con người cảm thấy mình mất tất cả.

Cổ nhân cho rằng, người muốn sống tự do, làm chủ bản thân thì cần phân biệt rõ thứ gì thực sự thuộc về mình và thứ gì thuộc về người khác. Điều đó không có nghĩa con người phải trở nên lạnh lùng hoặc thờ ơ. Ngược lại, cổ nhân vẫn đề cao tình cảm và trách nhiệm đối với gia đình, bạn bè và cộng đồng. Điều quan trọng là yêu thương người khác nhưng không biến việc kiểm soát họ thành điều kiện để bản thân được bình yên. Nói cách khác, yêu thương không đồng nghĩa với sở hữu.

Ta có thể quan tâm đến người thân nhưng không thể quyết định thay họ mọi lựa chọn. Có thể mong con cái thành công nhưng không thể sống thay cuộc đời của chúng. Có thể yêu bạn đời sâu sắc nhưng vẫn phải hiểu rằng mỗi người có suy nghĩ, lựa chọn và giới hạn riêng.

Gặp nghịch cảnh, hãy thay đổi cách phản ứng

Cổ nhân không dạy con người phủ nhận mọi khó khăn. Điểm cốt lõi là học cách phản ứng có lý trí trước những điều xảy ra. Một thất bại có thể là sự kiện khách quan. Nhưng suy nghĩ “Tôi thất bại nên tôi là người vô dụng” lại là một cách diễn giải khác. Tất nhiên, hai điều này không giống nhau.

Nếu tách sự kiện khỏi cách diễn giải, con người có thêm khoảng cách để suy nghĩ. Thay vì lập tức than trách, có thể hỏi: “Tôi còn kiểm soát được điều gì?”; “Tôi có thể sửa ở phần nào?”; “Lần sau cần chuẩn bị khác đi ra sao?”.

Đây chính là tinh thần tự quản, tính chính trực và tự do cá nhân, mà cổ nhân đặc biệt nhấn mạnh. Vì vậy, cùng một biến cố nhưng hai người có thể tạo ra hai kết quả tinh thần hoàn toàn khác nhau. Người thứ nhất nhìn thất bại như bằng chứng rằng mình không có năng lực. Người thứ hai xem đó là thông tin để điều chỉnh cách làm và là bài học rút kinh nghiệm.

Sự khác biệt không chỉ ở hoàn cảnh mà ở cách con người lựa chọn phản ứng

Đừng sống để được người khác công nhận và cũng không nên quá bận tâm đến danh tiếng. Đây là bài học đáng chú ý trong thời đại mạng xã hội. Ngày nay, con người rất dễ rơi vào vòng xoáy tìm kiếm sự công nhận. Một bức ảnh cần nhiều lượt thích hơn. Một thành công cần được nhiều người biết đến hơn. Một món đồ phải thể hiện địa vị. Nhưng nếu giá trị bản thân hoàn toàn phụ thuộc vào ánh mắt bên ngoài, con người sẽ luôn cần một sự xác nhận mới.

Cổ nhân gợi ra một hướng khác: thay vì hỏi người khác nghĩ gì về mình, hãy hỏi mình đang sống có đúng với những giá trị mình tin tưởng và đang có được hay không.

Đừng cố thay đổi tất cả cùng một lúc

Một sai lầm phổ biến khi muốn thay đổi cuộc sống là đặt ra quá nhiều mục tiêu cùng lúc. Hôm nay muốn giàu hơn, ngày mai muốn thành công, tuần sau muốn thay đổi tính cách, đồng thời muốn cải thiện mọi mối quan hệ. Khi không đạt được ngay, con người dễ thất vọng rồi bỏ cuộc.

Tinh thần cổ nhân gợi ra một cách tiếp cận khác: tập trung vào phần việc hiện tại và điều bản thân thực sự có thể làm. Cổ nhân nhiều lần tự nhắc con người phải trở lại với hiện tại, thay vì để tâm trí bị phân tán bởi quá khứ hoặc tương lai, ở đây, con người nên hành động đúng đắn ngay trong thời điểm đang sống.

Vì vậy, thay vì hỏi “Làm thế nào để cuộc đời tôi thay đổi hoàn toàn?”, có thể bắt đầu bằng những câu hỏi nhỏ hơn như:

Hôm nay tôi có thể làm gì tốt hơn hôm qua?

Tôi có thể kiểm soát điều gì?

Điều gì không đáng để tiếp tục tức giận?

Tôi đang để lời nói của người khác ảnh hưởng đến mình đến mức nào?

Tôi đang trở thành kiểu người mà chính mình muốn trở thành hay chưa?

Cuộc đời có thể không lập tức trở nên dễ dàng hơn. Nhưng khi cách nhìn thay đổi, cách lựa chọn thay đổi và cách hành động thay đổi, chất lượng của cuộc sống cũng có thể dần thay đổi theo.

Và có lẽ bài học quan trọng nhất của cổ nhân là: không phải lúc nào chúng ta cũng chọn được hoàn cảnh, nhưng luôn có phần nào đó trong cách mình sống mà chúng ta có thể lựa chọn.