Khoảng 17h ngày 20/10, tại khu vực Bắc Cầu, phường Bồ Đề, Hà Nội, một đối tượng đội mũ, đeo khẩu trang, đi xe máy chặn đầu ô tô, sau đó dùng dao đâm nhiều nhát vào tài xế. Đáng chú ý, thời điểm gây án, nghi phạm vừa tấn công vừa hô hét. Nạn nhân gục ghế lái, trên người và cửa xe có nhiều vết máu. Sau khi gây án, nghi phạm rời hiện trường bằng xe máy.

Tối cùng ngày, nghi phạm đã bị bắt giữ. Phòng Cảnh sát hình sự Công an thành phố Hà Nội vẫn đang phối hợp với Công an phường Bồ Đề làm rõ nguyên nhân.

PV Tri thức và Cuộc sống trao đổi với TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) để làm rõ góc nhìn pháp lý liên quan vụ việc trên.

Coi thường pháp luật và coi thường quyền sống của người khác

- Thưa luật sư, qua những thông tin ban đầu về vụ việc người đàn ông bị đâm gục trong ô tô ở Hà Nội, ông đánh giá như thế nào về tính chất pháp lý của vụ việc?

Qua những thông tin ban đầu, vụ việc có dấu hiệu của tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, cần được cơ quan điều tra khẩn trương xác minh, làm rõ để xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.

Hành vi sử dụng hung khí nguy hiểm tấn công người khác một cách quyết liệt, nhất là khi đối tượng liên tiếp đâm vào những vùng trọng yếu trên cơ thể nạn nhân, thể hiện tính chất nguy hiểm cao, coi thường pháp luật và coi thường quyền sống của người khác. Nếu có căn cứ xác định đối tượng đã cố ý thực hiện hành vi tước đoạt tính mạng người khác, cơ quan điều tra có thể xem xét khởi tố vụ án hình sự về tội giết người theo Điều 123 Bộ luật Hình sự.

- Theo ông, những vấn đề gì cần được làm rõ để xác định nguyên nhân sự việc?

Trong những vụ án có hành vi dùng hung khí tấn công trực tiếp vào cơ thể nạn nhân, việc dựng lại toàn bộ diễn biến sự việc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng để xác định bản chất vụ án, động cơ, mục đích và ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi.

Một vấn đề không thể bỏ qua là động cơ gây án. Cơ quan điều tra cần làm rõ giữa đối tượng và nạn nhân có mâu thuẫn từ trước hay không, đặc biệt là những mâu thuẫn trong quan hệ làm ăn, vay mượn, tranh chấp tài sản, tình cảm hoặc những quan hệ cá nhân khác.

Nếu có căn cứ cho thấy đối tượng đã chuẩn bị hung khí, chủ động tiếp cận nạn nhân, lựa chọn vị trí tấn công và liên tiếp đâm vào những vùng trọng yếu, những tình tiết đó có thể phản ánh ý thức chủ quan và mức độ quyết liệt trong việc thực hiện hành vi. Tuy nhiên, kết luận về động cơ và mục đích giết người phải được xác định trên cơ sở tổng hợp chứng cứ, không thể chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ.

Cơ quan điều tra cũng cần xác minh tình trạng sử dụng rượu, bia, ma túy hoặc các chất khác của đối tượng tại thời điểm xảy ra vụ việc. Tương tự, việc xác định đối tượng có mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi hay không phải dựa trên căn cứ chuyên môn và kết luận giám định theo quy định pháp luật.

- Với cách thức tấn công quyết liệt, đâm vào vùng trọng yếu của nạn nhân, đối tượng có thể bị xử lý về tội giết người?

Theo Điều 123 Bộ luật Hình sự, tội giết người được xác định trên cơ sở hành vi cố ý tước đoạt tính mạng người khác cùng những dấu hiệu pháp lý tương ứng.

Cơ quan điều tra phải làm rõ thời điểm gây án, đối tượng có nhận thức được tính chất nguy hiểm của hành vi, có mong muốn tước đoạt tính mạng nạn nhân hay có ý thức bỏ mặc hậu quả chết người có thể xảy ra hay không. Chẳng hạn, một người sử dụng dao có khả năng gây sát thương cao, liên tiếp đâm vào ngực, cổ, bụng hoặc những vùng trọng yếu khác trên cơ thể nạn nhân, với lực tấn công và cách thức thể hiện khả năng gây chết người, đó là những căn cứ quan trọng để xem xét ý thức giết người.

Theo khoản 1 Điều 123 Bộ luật Hình sự, người phạm tội giết người thuộc các trường hợp được quy định tại khoản này có thể bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình.

Nếu hành vi có tính chất côn đồ, có sự chuẩn bị từ trước hoặc thuộc một trong các trường hợp định khung tăng nặng được quy định tại Điều 123, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét những tình tiết đó khi quyết định tội danh và khung hình phạt.

Cùng với đó, cơ quan điều tra sẽ làm rõ hành vi của đối tượng khi sử dụng dao có tính sát thương cao để gây án.

Nếu hành vi vừa cấu thành tội giết người, vừa độc lập cấu thành tội sử dụng trái phép vũ khí quân dụng, đối tượng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về cả hai tội.

Cùng với đối mặt với trách nhiệm hình sự, người gây án còn phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Theo Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015, người có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản hoặc quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định pháp luật, trừ những trường hợp luật có quy định khác.

- Thời điểm gây án, đối tượng có biểu hiện la hét, luật sư nhìn nhận tình huống này thế nào?

Điều 21 quy định về tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự. Theo đó, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của điều luật này. Cần lưu ý rằng việc một người có biểu hiện kích động, la hét, hành động hung hãn hoặc có sử dụng rượu, bia, chất kích thích không đồng nghĩa với việc người đó mất năng lực trách nhiệm hình sự. Vấn đề này phải được đánh giá theo đúng quy định pháp luật, trên cơ sở chứng cứ và kết luận giám định chuyên môn khi cần thiết.

Sẵn sàng sử dụng bạo lực để giải quyết bất đồng

- Thời gian qua, nhiều vụ việc sử dụng dao, hung khí nguy hiểm để giải quyết mâu thuẫn đã gây hậu quả nghiêm trọng. Theo ông, nguyên nhân của tình trạng này là gì và cần giải pháp nào để phòng ngừa?

Theo tôi, cần nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, bao gồm nhận thức pháp luật, khả năng kiểm soát cảm xúc, môi trường xã hội, việc giải quyết mâu thuẫn và công tác phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa.

Một trong những vấn đề đáng lo ngại là một số người sẵn sàng sử dụng bạo lực để giải quyết những bất đồng trong cuộc sống. Mâu thuẫn về tiền bạc, làm ăn, tình cảm, va chạm giao thông hoặc những lời nói thiếu kiềm chế có thể trở thành nguyên nhân dẫn đến hành vi nguy hiểm nếu người trong cuộc không biết kiểm soát cảm xúc và lựa chọn phương thức giải quyết phù hợp.

Điều đáng nói là trong nhiều tình huống, người thực hiện hành vi không lường hết hậu quả pháp lý và xã hội của hành động tức thời. Một phút nóng giận có thể khiến người khác mất mạng, gia đình nạn nhân chịu tổn thất không thể bù đắp, còn người gây án phải đối diện với hình phạt nghiêm khắc và những hệ lụy kéo dài đối với chính gia đình mình.

Để phòng ngừa hiệu quả, trước hết cần nâng cao chất lượng giáo dục pháp luật, đạo đức và kỹ năng sống cho thanh thiếu niên, người lao động và cộng đồng. Giáo dục pháp luật không chỉ dừng lại ở việc phổ biến điều cấm hay mức hình phạt, mà cần giúp mỗi người hiểu rõ giá trị của tính mạng con người, hậu quả của hành vi bạo lực và trách nhiệm pháp lý phải gánh chịu khi xâm phạm quyền của người khác.

Các cơ sở giáo dục, gia đình và tổ chức xã hội cần tăng cường hướng dẫn kỹ năng kiểm soát cảm xúc, ứng xử khi xảy ra tranh chấp, giải quyết bất đồng bằng đối thoại và tìm kiếm sự hỗ trợ của cơ quan có thẩm quyền khi cần thiết. Mỗi người cần hiểu rằng việc nhường nhịn đúng lúc, rời khỏi tình huống xung đột hoặc chủ động tìm kiếm sự trợ giúp không phải là yếu đuối, mà là cách bảo vệ bản thân và người khác.

Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, lực lượng công an và các tổ chức đoàn thể trong việc phát hiện sớm những mâu thuẫn có nguy cơ dẫn đến bạo lực. Đối với các tranh chấp dân sự, mâu thuẫn trong quan hệ làm ăn, gia đình hoặc cộng đồng, cần có cơ chế tiếp nhận thông tin, hòa giải phù hợp và can thiệp kịp thời khi xuất hiện dấu hiệu đe dọa, chuẩn bị hung khí hoặc nguy cơ xâm phạm tính mạng, sức khỏe.

Việc quản lý, giáo dục và xử lý người có hành vi bạo lực phải tuân thủ pháp luật, bảo đảm đúng thẩm quyền, đúng căn cứ và không định kiến. Khi có dấu hiệu đe dọa nghiêm trọng đến an toàn của người khác, cơ quan chức năng cần chủ động xác minh, áp dụng biện pháp cần thiết theo quy định, không để mâu thuẫn kéo dài đến khi xảy ra hậu quả không thể khắc phục.

Đối với các loại dao có tính sát thương cao và những vật dụng có khả năng gây nguy hiểm, cần tiếp tục tuyên truyền để người dân hiểu rõ quy định về quản lý, sử dụng và trách nhiệm pháp lý khi sử dụng chúng sai mục đích. Việc quản lý không thể chỉ trông chờ vào chế tài hình sự sau khi hậu quả đã xảy ra, mà phải kết hợp với nâng cao nhận thức, trách nhiệm của người sử dụng và khả năng phát hiện nguy cơ từ cộng đồng.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Hải Sapa TV: