Nhân dịp mừng Đại hội lần thứ XIV của Đảng thành công, Báo Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội về những kỳ vọng vào nhiệm kỳ mới.

Thời cơ lớn đến từ nội lực

-Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, bối cảnh thế giới và trong nước khi Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV diễn ra sẽ tạo cơ hội cũng như thách thức thế nào đối với nước ta trong nhiệm kỳ mới?

Tôi cho rằng, Đại hội XIV diễn ra vào một thời điểm rất đặc biệt: thế giới chuyển động nhanh hơn bao giờ hết, trật tự quốc tế vừa phân mảnh vừa tái cấu trúc, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn không còn chỉ là câu chuyện ngoại giao mà đã thấm sâu vào kinh tế, công nghệ, chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn, thậm chí vào cả không gian số. Trong bức tranh ấy, những thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, khủng hoảng năng lượng, khủng hoảng lương thực… không còn là kịch bản xa mà là rủi ro thường trực. Đặc biệt, làn sóng công nghệ mới – trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học – đang tạo ra sự dịch chuyển mang tính thời đại: ai bứt phá được năng suất và năng lực đổi mới sáng tạo sẽ nắm quyền chủ động; ai chậm sẽ bị kéo lùi.

Nhưng chính trong bối cảnh ấy, Việt Nam có một thời cơ lớn. Thời cơ không chỉ đến từ vị thế địa – kinh tế, từ sự mở rộng của hợp tác và hội nhập, mà quan trọng hơn là đến từ nội lực của một đất nước đã tích lũy đủ thế và lực sau gần 40 năm đổi mới. Năm đầu tiên bước vào kỷ nguyên mới đòi hỏi chúng ta phải xác lập một mô hình phát triển mới: tăng trưởng dựa trên năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực – chứ không thể dựa chủ yếu vào vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên. Thời cơ của Việt Nam nằm ở chỗ: nếu biết biến chuyển đổi số thành chuyển đổi mô hình tăng trưởng, biến AI thành lực đẩy nâng cao năng lực quản trị quốc gia và năng lực cạnh tranh doanh nghiệp, đồng thời đặt văn hóa – con người vào trung tâm như một nền tảng tinh thần và sức mạnh mềm, thì Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào giai đoạn phát triển nhanh hơn nhưng bền vững hơn, hiện đại hơn mà vẫn giữ được bản sắc và bản lĩnh dân tộc.

- Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã diễn ra thành công, trong đó có công tác nhân sự, ông có kỳ vọng đội ngũ lãnh đạo cấp cao phát huy tư duy cải cách, hành động quyết liệt?

Kỳ vọng lớn nhất của Nhân dân đối với đội ngũ lãnh đạo cấp cao trong nhiệm kỳ mới, theo tôi, nằm ở hai chữ: cải cách và hành động. Cải cách ở đây không phải là những khẩu hiệu chung chung, mà là một năng lực tư duy và bản lĩnh chính trị: dám nhìn thẳng vào những điểm nghẽn đã kéo dài, dám cắt bỏ những lớp thủ tục rườm rà làm hao mòn động lực phát triển, dám thiết kế lại hệ thống thể chế theo hướng minh bạch, thông thoáng và đặt hiệu quả phục vụ người dân – doanh nghiệp lên hàng đầu. Một quốc gia muốn bước vào kỷ nguyên mới thì không thể đi bằng “bộ khung cũ”, càng không thể để cơ chế chồng chéo trở thành lực cản cho sáng tạo.

Nhưng cải cách nếu chỉ dừng ở chủ trương mà không có hành động quyết liệt thì sẽ không tạo ra chuyển biến thực chất. Do đó, điều xã hội mong mỏi là tinh thần hành động có kỷ luật, triển khai chính sách với nhịp độ nhanh hơn, phối hợp đồng bộ hơn và giám sát hiệu quả hơn. Trong một thế giới biến động, chậm một bước có thể mất cơ hội nhiều năm. Vì vậy, “hành động” ở đây không chỉ là làm nhanh, mà là làm đúng, làm trúng, làm tới nơi tới chốn – đi đến tận cùng của hiệu quả quản trị.

Tôi cũng cho rằng kỳ vọng vào lãnh đạo nhiệm kỳ mới không chỉ là năng lực điều hành, mà là năng lực thắp lên niềm tin xã hội. Niềm tin ấy đến từ sự gương mẫu, liêm chính, dám chịu trách nhiệm, dám chịu áp lực, dám nhận phần khó về mình. Và cuối cùng, lãnh đạo của kỷ nguyên mới cần có một triết lý phát triển rất rõ ràng: phát triển không chỉ để “giàu hơn”, mà để đáng sống hơn, công bằng hơn, nhân văn hơn; tăng trưởng không chỉ bằng con số GDP mà còn bằng chất lượng cuộc sống, chất lượng văn hóa và phẩm giá con người Việt Nam.

Đối với đội ngũ cán bộ được lựa chọn tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, yêu cầu lớn nhất đặt ra phải hội tụ được ba phẩm chất cốt lõi: Bản lĩnh, năng lực và liêm chính. Bản lĩnh là dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; kiên định mục tiêu lớn nhưng linh hoạt trong phương thức tổ chức thực hiện; không né tránh khó khăn, không "an phận nhiệm kỳ". Năng lực là khả năng nhìn xa, trông rộng, tư duy chiến lược, hiểu quy luật phát triển hiện đại, có kiến thức quản trị mới, đủ sức dẫn dắt cải cách, dẫn dắt đổi mới. Và liêm chính là phải thật sự trong sạch, đặt lợi ích của Đảng, của dân tộc, của Nhân dân lên trên hết; coi trọng danh dự; thực hành văn hóa quyền lực; biết tự trọng.

Tôi tin rằng, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã lựa chọn được một đội ngũ cán bộ như vậy – vừa có tầm nhìn, vừa có khát vọng, vừa có đạo đức và năng lực hành động thì đó chính là đột phá lớn nhất. Bởi mọi nghị quyết dù hay đến đâu cũng phải đi qua con người và thành tựu cuối cùng của Đại hội sẽ được đo bằng khả năng biến các quyết sách chiến lược thành những thay đổi cụ thể, bền vững trong đời sống của nhân dân.

Nhanh quyết sách, mạnh thực thi

Năm 2026, với tinh thần Ngọ "nhanh quyết sách, mạnh thực thi vì dân tộc", PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định thế nào?

Năm 2026 sẽ là năm có ý nghĩa mở đầu cho một nhiệm kỳ mới – nhưng không chỉ là mở đầu về mặt tổ chức, mà là mở đầu về tư duy phát triển. Khi nói đến tinh thần “nhanh quyết sách, mạnh thực thi vì dân tộc”, tôi hiểu đó là yêu cầu của thời đại đối với nghệ thuật lãnh đạo và quản trị quốc gia: nhận diện nhanh, ra quyết sách nhanh, hành động nhanh, nhưng vẫn phải bảo đảm đúng hướng chiến lược và bền vững lâu dài.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu khốc liệt, cơ hội không chờ chúng ta. Công nghệ mới không chờ chúng ta. Chuỗi cung ứng không chờ chúng ta. Muốn bứt phá năng suất lao động và năng lực cạnh tranh, chúng ta phải chuyển mạnh từ quản lý sang kiến tạo; từ “xin – cho” sang minh bạch theo luật; từ tư duy an toàn sang tư duy dám làm vì lợi ích chung. Năm 2026 vì vậy đòi hỏi một tinh thần rất rõ: quyết sách phải xuất phát từ thực tiễn, dựa trên dữ liệu và khoa học, và đặt lợi ích dân tộc lên trên lợi ích cục bộ.

Nhưng điều quan trọng hơn là “mạnh thực thi”. Bởi thực tế cho thấy, điểm yếu lâu nay không phải thiếu chủ trương, mà là thiếu năng lực triển khai đồng bộ và thiếu cơ chế kiểm soát thực thi. Nếu nhiệm kỳ mới làm được một việc lớn, tôi cho rằng đó là tạo ra một nền hành chính hiệu lực – hiệu quả, một bộ máy “gọn mà tinh”, và một cơ chế đánh giá chính sách theo kết quả đầu ra. Cùng với đó là văn hóa trách nhiệm: người đứng đầu không né tránh; cán bộ không sợ sai đến mức không dám làm; và xã hội có cơ chế giám sát, phản biện tích cực.

Tinh thần “vì dân tộc” ở đây, theo tôi, phải được đo bằng những thay đổi cụ thể: thủ tục giảm thật, chi phí tuân thủ giảm thật, doanh nghiệp dễ thở hơn, người dân được phục vụ tốt hơn, và những nguồn lực xã hội được khơi thông để sáng tạo, để cống hiến. Đó mới là sức mạnh của một năm bản lề.