Trên quần đảo Orkney, ngoài khơi phía Bắc Scotland, có một ngôi làng đá tồn tại từ khoảng 5.000 năm trước. Đó là Skara Brae, khu định cư thời đồ đá mới được bảo tồn tốt đến mức các nhà khảo cổ có thể hình dung khá rõ cách con người tổ chức cuộc sống trước cả khi những kim tự tháp Ai Cập nổi tiếng được xây dựng. Nơi đây hiện được xem là một trong những khu làng tiền sử được bảo tồn tốt nhất Tây Âu.

Skara Brae được phát hiện một cách tình cờ vào mùa đông năm 1850, sau khi một cơn bão lớn quét qua vùng ven biển Orkney, làm bong lớp cỏ và cát phủ trên một gò đất. Những bức tường đá cổ dần lộ ra, thu hút sự chú ý của chủ đất William Watt. Các cuộc khai quật ban đầu phát hiện một số ngôi nhà, nhưng phải đến những năm 1920 và 1930, nhiều công trình khác mới được làm lộ diện. Các nghiên cứu sau đó xác định khu định cư có niên đại khoảng 3100–2500 trước Công nguyên.

Toàn cảnh khu định cư Skara Brae bên vịnh Skaill, quần đảo Orkney. Ảnh: thelegacytrove.com

Điều khiến Skara Brae đặc biệt là kiến trúc nhà ở bằng đá được thiết kế khá hoàn chỉnh. Những ngôi nhà có tường đá dày, nằm trong các gò đất tích tụ từ rác thải sinh hoạt và vật liệu xây dựng, giúp cách nhiệt trước khí hậu lạnh giá. Các căn nhà được kết nối bằng những lối đi thấp, một số có mái che. Mỗi ngôi nhà thường có một phòng chính với lò sưởi ở trung tâm, hai chiếc giường đá hai bên và một chiếc tủ đá lớn đặt đối diện cửa ra vào.

Đáng kinh ngạc hơn, nhiều món đồ nội thất vẫn nằm nguyên vị trí sau hàng nghìn năm. Những chiếc giường, kệ chứa đồ, hốc tường và bể đá nhỏ cho thấy cư dân Skara Brae đã biết tổ chức không gian sống rất khoa học. Một số căn nhà còn có hộp đá chống thấm được đặt âm xuống sàn, có thể từng dùng để chứa mồi câu cá.

Nội thất đá bên trong một ngôi nhà cổ tại Skara Brae, với lò sưởi, giường và kệ chứa đồ. Ảnh: deutschlandfunk.de

Cư dân nơi đây chủ yếu sống bằng nông nghiệp, săn bắt và đánh cá. Các nhà khảo cổ tìm thấy xương gia súc, cừu, lợn, dấu tích cá, hạt lúa mạch, quả táo dại và quả phỉ. Những hiện vật khác như đồ gốm, công cụ, trang sức, hạt chuỗi và vật thể chạm khắc cho thấy cộng đồng này không chỉ biết lao động mà còn có đời sống văn hóa phong phú. Đặc biệt, hai vật thể giống xúc xắc được tìm thấy gợi ý rằng người tiền sử cũng có những trò chơi giải trí.

Khoảng năm 2500 trước Công nguyên, Skara Brae dần bị bỏ hoang. Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được xác định: có thể do những thay đổi môi trường, sự dịch chuyển của cộng đồng hoặc quá trình biến đổi xã hội. Sau khi cư dân rời đi, cát và trầm tích tiếp tục phủ lấp các công trình, vô tình bảo vệ chúng qua hàng nghìn năm. Ngày nay, Skara Brae là một phần của Di sản thế giới Heart of Neolithic Orkney được UNESCO công nhận năm 1999, trở thành cánh cửa hiếm hoi giúp nhân loại nhìn lại cuộc sống thường ngày của những cộng đồng châu Âu thời tiền sử.