Trong các chuyến khảo sát đa dạng sinh học tại tỉnh Vân Nam, tây nam Trung Quốc, các nhà nghiên cứu bắt gặp những cấu trúc nấm màu trắng ngà mọc thẳng lên khỏi mặt đất, quanh rễ cây gỗ. Chúng có hình dáng khác thường, kích thước lớn và không giống những loài nấm đã được mô tả trước đó.
Qua nghiên cứu hình thái, phân tích DNA ở nhiều đoạn gene và giải trình tự bộ gene, nhóm khoa học xác định đây không đơn thuần là một loài mới. Sinh vật này khác biệt đủ lớn so với những nhóm đã biết để các nhà nghiên cứu thiết lập một chi mới, Dianjunus, và một họ mới, Dianjunaceae, thuộc bộ Xylariales.
Loài được đặt tên khoa học là Dianjunus rex, biệt danh “D-rex”. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Frontiers in Fungal Biology ngày 29/9/2026.
TS Indunil C. Senanayake, phó giáo sư tại Ngân hàng Nguồn gene các loài hoang dã thuộc Viện Thực vật Côn Minh, tác giả liên hệ của nghiên cứu cho biết phát hiện này cho thấy mức độ đa dạng của nấm trong các khu rừng Đông Á vẫn còn chưa được khám phá đầy đủ.
D-rex có cấu trúc sinh sản dạng khối mọc thẳng đứng, cao khoảng 20-50 cm. Phần lớn mẫu thu thập được nặng từ 250 đến 600g, nhưng cá thể lớn nhất đạt tới 2,2 kg.
Đây là cấu trúc sinh sản lớn nhất từng được ghi nhận trong ngành nấm túi (Ascomycota), một nhóm rất đa dạng với hơn 64.000 loài được công nhận.
Ở nấm túi, bào tử thường được hình thành trong những cấu trúc tế bào nhỏ dạng túi, nằm bên trong hoặc trên bề mặt cơ quan sinh sản. Với D-rex, phần sinh sản phát triển thành khối thịt lớn, có thể mọc cao khỏi nền rừng và phân nhánh thành những hình dạng giống ngón tay khi trưởng thành.
Bằng phương pháp đồng hồ phân tử, các nhà nghiên cứu so sánh dữ liệu DNA của D-rex với dữ liệu hệ gene từ hàng trăm loài nấm khác, qua đó ước tính thời điểm họ Dianjunaceae tách ra thành một nhánh tiến hóa riêng.
Kết quả cho thấy nhánh này có thể xuất hiện khoảng 65 triệu năm trước, vào đầu kỷ Paleocen, không lâu sau sự kiện tuyệt chủng hàng loạt ở ranh giới giữa kỷ Phấn trắng và kỷ Paleogen. Biến cố đó đã xóa sổ khủng long cùng khoảng 75% số loài thực vật và động vật trên Trái đất.
Các nhà nghiên cứu còn đặt ra giả thuyết D-rex có thể trải qua hai giai đoạn sống: ban đầu định cư trên cây còn sống, sau đó chuyển sang phân hủy vật chất khi cây chết. Cách sống này có thể giúp nấm tiếp cận nguồn dinh dưỡng dồi dào để tạo ra cấu trúc sinh sản lớn. Tuy nhiên, giả thuyết về vòng đời này cần được kiểm chứng thêm.
Khu vực Vân Nam có sự đa dạng lớn về khí hậu và môi trường sống, từ rừng cận nhiệt đới đến rừng nhiệt đới. Theo nhóm nghiên cứu, hơn 6.000 loài nấm đã được ghi nhận tại Vân Nam, trong khi tổng số loài thực tế có thể vượt 100.000. Khoảng cách lớn giữa số lượng đã biết và ước tính cho thấy còn nhiều loài chưa được mô tả khoa học.