Hang Bats’ub nằm trong vùng núi Maya ở miền nam Belize, quốc gia Trung Mỹ từng là một phần của khu vực văn minh Maya. Tại đây, các nhà khảo cổ phát hiện hài cốt một phụ nữ trưởng thành được đặt trong một hố nông dưới nền hang. Phần đầu của người phụ nữ đã bị tách khỏi cơ thể; tại vị trí đó, người ta đặt phần đáy của một chiếc bình không trang trí, bên trong có một hạt ngọc jade. Những mảnh hộp sọ và xương hàm không còn răng được tìm thấy gần vùng chậu. Một chiếc bát úp chứa năm hạt cacao cũng nằm gần đó.

Tổng cộng, các nhà nghiên cứu thu thập được 226 chiếc răng rải rác trong khu vực chôn cất.

Điều bất thường không chỉ nằm ở số lượng răng, mà còn ở mối liên hệ của chúng với một địa điểm cách xa hang động. Tại Muklebal Tzul, một khu định cư Maya cổ đại trong thung lũng núi, các nhà khảo cổ từng khai quật những ngôi mộ nằm trong khu nhà của tầng lớp tinh hoa. Một số người được chôn tại đây dường như có phần răng được đưa đến Bats’ub, cách đó khoảng 26,5 km qua địa hình núi đá vôi hiểm trở.

Khi đối chiếu với những mẫu hài cốt từ hang Bats’ub và các địa điểm khác, các nhà khoa học nhận ra 24 cá thể có phần hài cốt tại khu mộ cũng có răng được đặt trong hang.

Phân tích di truyền cũng cho thấy, người phụ nữ được an táng trong hang cũng có quan hệ tổ tiên với một số người thuộc các dòng họ xuất hiện trong những ngôi mộ quý tộc.

Nghiên cứu được Esther Brielle, nhà nghiên cứu di truyền học liên kết với Đại học Harvard, cùng các cộng sự thực hiện.

Với người Maya cổ đại, hang động không đơn thuần là nơi trú ẩn hay chỗ chôn cất. Trong quan niệm tôn giáo của họ, hang có thể gắn với nguồn gốc sự sống, các vị thần và thế giới bên kia. Việc đưa hài cốt đến một hang động cụ thể vì vậy có thể mang ý nghĩa vượt xa việc xử lý thi thể sau khi chết.

Các đồ tùy táng tại Bats’ub cũng gợi ý đây là một nghi lễ có địa vị cao. Hạt ngọc jade, bình gốm và hạt cacao đều mang ý nghĩa văn hóa đối với người Maya. Việc đặt những vật này bên cạnh người phụ nữ, cùng cách sắp xếp hài cốt đặc biệt, khiến các nhà nghiên cứu liên tưởng đến một khung cảnh nghi lễ liên quan đến thế giới bên kia.

Một giả thuyết là việc đặt răng của các thành viên trong những dòng họ quyền lực tại hang giúp kết nối người sống với tổ tiên, củng cố ký ức về dòng dõi và địa vị xã hội. Nếu quyền lực của giới tinh hoa dựa một phần vào quan hệ huyết thống, việc duy trì sự hiện diện của tổ tiên tại một địa điểm linh thiêng có thể giúp khẳng định tính chính danh của gia đình cầm quyền.

Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu chưa xác định chắc chắn những chiếc răng được nhổ khi chủ nhân còn sống hay được lấy từ thi thể sau khi chết. Cũng chưa rõ người Maya lựa chọn răng vì lý do biểu tượng, vì thuận tiện vận chuyển hay do nhiều nguyên nhân kết hợp.

Một khả năng khác là các cộng đồng sử dụng hang động như nơi tập hợp hài cốt tổ tiên qua nhiều thế hệ. Trong trường hợp đó, những chiếc răng không chỉ đại diện cho từng cá nhân mà còn là vật kết nối một dòng họ với địa điểm linh thiêng.

Phát hiện cho thấy mai táng trong xã hội Maya phức tạp hơn việc đặt một thi thể vào mộ.