Nhìn từ mặt đất, Rujm el-Hiri có thể chỉ giống một mê cung tường đá bazan thấp giữa đồng cỏ rộng lớn. Nhưng từ trên cao, công trình hiện ra như một bánh xe đá khổng lồ, với nhiều vòng tường đồng tâm bao quanh một gò đá ở chính giữa. Di tích có đường kính vượt 150 mét, được tạo nên từ hàng nghìn tảng đá, khiến người ta không khỏi tự hỏi: ai đã xây dựng nó và vì mục đích gì?

Rujm el-Hiri nằm trên cao nguyên Golan, thuộc vùng Levant ở Tây Á. Tên gọi thường được biết đến trong tiếng Hebrew là Gilgal Refaim, nghĩa gần với “bánh xe của người Rephaim” - một nhóm người khổng lồ trong truyền thống Kinh Thánh. Công trình được phát hiện trong các cuộc khảo sát ảnh hàng không vào năm 1968. Kể từ đó, nó thường được ví như “Stonehenge của vùng Levant”, dù cấu trúc, bối cảnh văn hóa và lịch sử của hai di tích rất khác nhau.

Ảnh: biblewalks.com

Cấu trúc của di tích càng khiến câu chuyện trở nên hấp dẫn. Những bức tường đá bazan xếp thành nhiều vòng tròn, được nối với nhau bằng các đoạn tường hướng tâm không hoàn toàn đối xứng. Ở trung tâm là một gò đá lớn, có thể từng chứa một công trình mai táng. Toàn bộ khu vực được xây dựng bằng những khối đá nặng, đòi hỏi sức lao động tập thể và khả năng tổ chức đáng kể. Các nhà khảo cổ thường đặt niên đại phần chính của công trình vào thời đại đồ đồng, nhưng thời điểm xây dựng chính xác và quá trình sử dụng qua nhiều thế hệ vẫn còn những điểm chưa thống nhất.

Một trong những giả thuyết nổi tiếng nhất cho rằng Rujm el-Hiri từng được sử dụng để quan sát bầu trời. Một số hướng mở của công trình được cho là có liên hệ với vị trí Mặt Trời vào những thời điểm nhất định trong năm, từ đó gợi ý khả năng theo dõi mùa vụ hoặc tổ chức nghi lễ theo chu kỳ thiên văn. Những cách giải thích khác xem nơi đây là khu vực nghi lễ, địa điểm tụ họp cộng đồng hoặc một quần thể có chức năng mai táng. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng đủ mạnh để khẳng định bất kỳ giả thuyết nào là lời giải cuối cùng.

Ảnh: biblewalks.com

Điều thú vị là một nghiên cứu công bố năm 2026 đã làm thay đổi cách nhìn về sự độc đáo của Rujm el-Hiri. Bằng cách phân tích ảnh vệ tinh độ phân giải cao, dữ liệu địa vật lý và đặc điểm cảnh quan, các nhà nghiên cứu xác định thêm hơn 30 cấu trúc đá tròn chưa được ghi nhận trước đó trong phạm vi 25 km quanh di tích. Phát hiện này gợi ý rằng Rujm el-Hiri có thể là công trình nổi bật nhất trong một truyền thống kiến trúc rộng lớn hơn, gắn với cách các cộng đồng cổ đại tổ chức không gian sinh sống, chăn nuôi và sử dụng tài nguyên.

Dù vậy, bí ẩn lớn nhất vẫn còn nguyên: những người xây dựng Rujm el-Hiri muốn gửi gắm điều gì qua các vòng đá khổng lồ ấy? Có lẽ công trình không chỉ phục vụ một mục đích duy nhất, mà đã thay đổi chức năng theo thời gian, từ nơi tụ họp cộng đồng đến không gian nghi lễ hoặc mai táng. Khi chưa tìm thấy những bằng chứng khảo cổ đủ sức xác nhận, mọi cách giải thích vẫn cần được xem là giả thuyết. Chính sự im lặng của những bức tường bazan khiến Rujm el-Hiri tiếp tục hấp dẫn: nó không chỉ là một di tích cổ đại kỳ lạ, mà còn là lời nhắc rằng con người hiện đại vẫn đang lần theo dấu vết của những xã hội đã biến mất từ hàng nghìn năm trước.