Người Thái cư trú rải rác trên dải đất hình chữ S nhưng tập trung đông nhất ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Lai Châu, Sơn La… với 3 nhóm: Thái đen, Thái trắng và Thái đỏ. Họ có những phong tục tập quán riêng đa dạng và giàu bản sắc. Trong đó chúng ta không thể không kể đến tục gội đầu đón năm mới của người Thái trắng.
“Phụ nữ Thái nói chung và Thái trắng nói riêng có một đặc điểm khác hẳn với người dân tộc khác – đó là búi tóc cao nơi đỉnh đầu, dấu hiệu chứng tỏ đã có gia đình. Và từ khi lập gia đình, búi tóc đó ít khi bị xõa nhờ bí quyết vấn tóc và trâm bạc cài lên cố định tóc.
Hơn cả không phải ai thích gội đầu lúc nào cũng được, nếu tự ý gội đầu là vi phạm điều tối kỵ với tổ tiên. Đồng bào tôi có một quy định mà ai cũng phải nắm rõ là vào ngày 30 Tết Nguyên đán, tất cả phụ nữ đều phải tham gia lễ gội đầu với những quy định hết sức khắt khe và độc đáo”, chị Lang Thị Thảo (33 tuổi) – cán bộ phụ nữ ở huyện Mường Tè (Lai Châu) cho biết.
Người phụ nữ cho biết thêm, từ nhỏ đã được nghe các già làng kể rằng, lễ gội đầu là lễ quan trọng nhất mở đầu cho các lễ hội trong năm của người Thái trắng. Theo đó bước vào một năm mới, tất cả chị em trong bản đều phải gội đầu nhằm rửa trôi những vất vả, bệnh tật, điều không may mắn của năm cũ, tống tiễn tai ương, nhọc nhằn, bệnh tật xuôi theo dòng nước đi mãi không lặp lại. Đồng thời tục này cầu cho con người có sức khỏe, năm mới tốt lành, gặp điều hay, làm ăn phát đạt.
Vào ngày 30 Tết Nguyên đán, tất cả phụ nữ đều phải tham gia lễ gội đầu với những quy định hết sức khắt khe và độc đáo.
“Lễ gội đầu của dân tộc tôi bắt nguồn từ xa xưa trong lịch sử rất thiêng liêng và gắn với truyền thuyết nàng Han. Tương truyền rằng, ở đất Than Uyên (nay là Lai Châu) có gia đình sinh được cô gái vô cùng xinh đẹp.
Ở tuổi đẹp nhất của thiếu nữ, cô nàng vẫn giúp gia đình lo chuyện đồng áng. Thế rồi giặc phương Bắc bất ngờ vào cướp bóc, đánh phá nhà cửa của người Thái trắng. Cô gái liền xin cha giả trai đi đánh giặc nhưng thất bại.
Cô nàng không chịu khuất phục, quyết định giả trai thành vị tướng xuất quân. Một thời gian ngắn, cô đã đánh tan quân giặc, đuổi đến tận bờ cõi Mường Xo (nay là Phong Thổ) thì giặc tan.
Dẹp xong giặc cũng là 30 Tết, buổi chiều ngày đó, nữ tướng ban lệnh cho quân sĩ nghỉ ngơi, tắm rửa gội đầu rồi bay về trời. Từ đó đến nay, người Thái trắng vẫn còn lưu lại phong tục này. Đó là lễ Lung Ta (tức xuống bến nước làm lễ gội đầu) để tưởng nhớ ông ơn nữ tướng và cũng để mừng năm mới, ăn Tết vui vẻ”, chị Lang Thị Thảo kể.
Vào sáng 30 Tết, gia đình người Thái trắng sẽ mổ một con lợn, tổ chức làm cơm liên hoan tất niên. Sau đó từ già, trẻ, trai, gái trong bản đều ra sông, suối để gội đầu. Chủ nhà đem theo kiếm và túi thổ cẩm đựng bùa hộ mệnh và vật thiêng là móng vuốt hổ, vuốt gấu, đoạn sừng tê giác, châu ngọc… Còn đàn bà mặc váy, mang theo chậu nước gạo hoặc bồ kết để gội đầu.
“Nước gạo dùng để gội đầu phải là nước gạo nếp, thật đặc, có mùi thum thủm chua. Thường chị em chúng tôi ủ nước gạo từ lâu, dùng ống tre, ống mét để đựng rồi mang ra suối gội đầu. Ai không làm đúng, coi như phạm vào điều tối kỵ của dân tộc.
Còn đối với gội đầu bằng bồ kết, quả phải được nướng kỹ, nồng mùi thơm rồi đem giã nhỏ pha với nước gạo để gội lên đầu”, chị Lang Thị Thảo nói.
Nước gạo dùng để gội đầu phải là nước gạo nếp, thật đặc, có mùi thum thủm chua.
Khi chuẩn bị xong mọi thứ, phụ nữ Thái trắng sẽ chọn bên nước dưới để đến gội đầu. Họ từ từ cúi đầu xõa tóc xuống dòng sông, tay cầm cành lá xanh nhúng xuống nước rồi đập nhẹ lên mái tóc nhiều lần cho ướt đẫm. Sau đó bát nước gạo cùng với nước bồ kết được xối từ từ. Khi ấy những gì không may mắn trong năm qua sẽ trôi chảy theo dòng nước suối.
Gội đầu xong, chị em chọn lấy cát chỗ sạch nhất về nhà để thay bát hương cho năm mới, bắt đầu chuẩn bị cúng giỗ tổ tiên. “Theo quan niệm của đồng bào tôi, nếu như ai chưa được gội đầu vào dịp 30 Tết thì coi như chưa gột rửa những điều không may trong năm cũ. Vì thế nghi lễ gội đầu có ý nghĩa vô cùng quan trọng, mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện niềm tin của con người đối với các đấng tâm linh, cầu mong những điều tốt đẹp”, người phụ nữ Thái trắng cho hay.