Cung tên đã xuất hiện nhiều lần ở những khu vực khác nhau trên thế giới trong khoảng 70.000 năm qua. Với khả năng bắn xa và chính xác hơn nhiều loại vũ khí phóng trước đó, nó thường được các cộng đồng cổ đại sử dụng khi xung đột ngày càng gia tăng.

Thế nhưng người Paracas ở Peru lại là một ngoại lệ.

Nền văn hóa tiền Inca này sinh sống tại các thung lũng Palpa trong khoảng năm 400 trước Công nguyên đến năm 1. Những dấu vết thương tích trên các bộ xương cho thấy đây từng là một giai đoạn đặc biệt bạo lực. Các tác giả nghiên cứu thậm chí mô tả nơi này là một trong những khu vực có mức độ bạo lực cao nhất từng được ghi nhận trong lịch sử Andes.

Dù vậy, chưa có cây cung hay mũi tên nào được tìm thấy trong các ngôi mộ Paracas. Hình ảnh cung tên cũng không xuất hiện trên những đồ vật và tác phẩm nghệ thuật còn lại của nền văn hóa này.

Thay vào đó, người Paracas sử dụng ná và một loại lao nhỏ được phóng đi với sự hỗ trợ của dụng cụ ném lao.

Để kiểm tra liệu người Paracas có thực sự không sử dụng cung tên hay không, nhóm nghiên cứu phân tích 200 mũi nhọn bằng obsidian được tìm thấy tại các địa điểm khảo cổ trong vùng.

Obsidian là một loại thủy tinh núi lửa có thể tạo ra cạnh rất sắc, từng được nhiều cộng đồng cổ đại sử dụng để chế tạo công cụ và vũ khí. Nếu các mũi nhọn của người Paracas từng gắn vào tên, kích thước và hình dáng của chúng sẽ để lại những đặc điểm nhất định.

Kết quả cho thấy cả 200 mẫu đều quá dày để làm đầu mũi tên. Nhóm nghiên cứu xác định chúng phù hợp với những chiếc lao nhỏ được phóng bằng dụng cụ hỗ trợ hơn. Kết quả này củng cố nhận định rằng cung tên thực sự không có mặt trong kho vũ khí của người Paracas.

Điều khiến các nhà nghiên cứu chú ý là người Paracas không hề sống tách biệt hoàn toàn với công nghệ này. Họ có sẵn nguyên liệu để chế tạo vũ khí phóng, biết cách làm các đầu lao bằng đá và từng tiếp xúc với những cộng đồng sử dụng cung tên.

Vậy tại sao một cộng đồng thường xuyên đối mặt với xung đột lại không chuyển sang cung tên?

Khả năng là do chính môi trường nơi họ sinh sống. Để làm một cây cung tốt, gỗ phải vừa chắc vừa có khả năng uốn cong. Ở châu Âu, những loại cây như thủy tùng và tần bì đã được sử dụng từ thời Đồ đá vì đáp ứng được những yêu cầu này.

Quanh các thung lũng Palpa, những loại cây phổ biến lại chủ yếu là mesquite và keo. Gỗ của chúng nhiều mắt và khá cứng, không thuận lợi để chế tạo cung.

Trong khi đó, ná dễ làm hơn và đã được sử dụng từ lâu tại vùng Andes. Những ghi chép của người Tây Ban Nha sau này cũng cho thấy sự khác biệt tương tự: cung tên phổ biến hơn trong các cộng đồng sống ở vùng đất thấp Nam Mỹ, còn chiến binh Andes thường sử dụng ná.

Nhóm nghiên cứu cho rằng lựa chọn này có thể không chỉ phụ thuộc vào nguyên liệu. Ná và những loại vũ khí truyền thống có thể đã gắn với cách chiến đấu cũng như các nghi lễ của chiến binh Paracas. Nếu vậy, việc tiếp tục sử dụng chúng không đơn giản là do người Paracas chưa biết tới một công nghệ mới.

Trường hợp ở Palpa cũng đặt ra câu hỏi về quan niệm cho rằng vũ khí thời cổ đại luôn phát triển theo một con đường cố định, từ lao phóng và ná rồi cuối cùng được thay thế bằng cung tên.

Thực tế, một loại vũ khí mới không phải lúc nào cũng được lựa chọn chỉ vì nó có một số ưu thế về tầm bắn hay độ chính xác. Điều kiện tự nhiên, nguyên liệu sẵn có và truyền thống của từng cộng đồng đều có thể ảnh hưởng đến loại vũ khí họ sử dụng.

Trong khi nhiều cộng đồng khác ở châu Mỹ chuyển sang cung tên, cư dân tại các thung lũng Palpa vẫn sử dụng những vũ khí quen thuộc trong suốt hàng nghìn năm.