Đây là chủ đề thảo luận tại hội thảo vừa được Liên hiệp Hội Việt Nam đã tổ chức sáng nay (22/10) tại Hà Nội. Hội thảo quy tụ các nhà khoa học đến từ hội ngành toàn quốc, các tổ chức khoa học công nghệ trực thuộc. PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam chủ trì hội thảo.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam nhấn mạnh, hoạt động tư vấn, phản biện (TVPB) có vai trò quan trọng trong việc phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ (KH&CN), đóng góp vào quá trình xây dựng, hoàn thiện chủ trương, chính sách, pháp luật và các chương trình phát triển kinh tế - xã hội. Để hoạt động này phát huy hiệu quả thực chất, cần nâng cao vai trò kết nối, điều phối của Liên hiệp Hội Việt Nam, tạo cơ chế để tri thức, sáng kiến khoa học được tiếp nhận hiệu quả, xem xét và chuyển hóa thành những giải pháp phục vụ đời sống.

Đây cũng là nội dung trọng tâm được đặt ra tại hội thảo về vai trò cầu nối giữa các hội thành viên, đội ngũ trí thức KH&CN với các cơ quan Đảng, Nhà nước và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hoạt động TVPB - Phó Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam phát biểu tại hội thảo.

Đổi mới tư vấn, phản biện, nâng cao chất lượng chính sách

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại hội thảo là cần chuyển hoạt động tư vấn, phản biện từ cách tiếp cận thụ động, chủ yếu tham gia góp ý khi dự thảo chính sách đã gần hoàn thiện, sang chủ động phát hiện vấn đề và đề xuất giải pháp ngay từ thực tiễn.

Theo ông Đặng Huy Đông, Viện trưởng Viện Quy hoạch và Phát triển, Việt Nam có đội ngũ nhà khoa học, chuyên gia và nhà sáng chế có năng lực. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xây dựng được cơ chế hiệu quả để những tri thức, sáng kiến này đến đúng cơ quan có thẩm quyền, đúng thời điểm và được xem xét một cách thực chất.

Thực tế, nếu việc phản biện chỉ tập trung vào câu chữ, điều khoản của dự thảo, khả năng đóng góp vào quá trình lựa chọn phương án chính sách sẽ bị hạn chế. Bên cạnh đó, khi thiếu cơ chế phản hồi rõ ràng, các nhà khoa học khó biết kiến nghị của mình đã được xem xét, tiếp thu và vận dụng như thế nào. Điều này có thể làm giảm động lực tham gia của những người tâm huyết với hoạt động tư vấn, phản biện chính sách.

Từ thực tế đó, ông Đặng Huy Đông cho rằng Liên hiệp Hội Việt Nam cần phát huy lợi thế tập hợp chuyên gia liên ngành, tổ chức các hoạt động phản biện độc lập, dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, từ đó giúp cơ quan có thẩm quyền có thêm bằng chứng, luận cứ để lựa chọn chính sách phù hợp, khả thi và hiệu quả hơn.

Hiệu quả của hoạt động TVPB vì vậy không nên chỉ được đánh giá qua số lượng hội thảo hay báo cáo, mà cần chú trọng chất lượng kiến nghị, mức độ tiếp thu và tác động thực tế đối với quá trình xây dựng, thực thi chính sách.

Cùng với đổi mới phương thức phản biện, việc bảo đảm tính độc lập, khách quan, khoa học và trách nhiệm của chuyên gia cũng được đặt ra như một yêu cầu xuyên suốt. Hoạt động tư vấn, phản biện cần có luận cứ xác đáng, gắn với yêu cầu thực tiễn và được thực hiện bởi những người có chuyên môn phù hợp với từng lĩnh vực.

Đồng quan điểm, TS. Trần Duy Khanh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Đào tạo Doanh nhân AEC nhấn mạnh thêm vai trò cốt lõi của hoạt TVPB trong việc phát hiện quy định bất cập, ngăn chặn tình trạng "lợi ích nhóm" và nâng cao tính minh bạch, đồng thuận xã hội. Liên hiệp Hội Việt Nam cùng hệ thống hơn 500 tổ chức khoa học công nghệ trực thuộc đóng vai trò là "nhịp cầu tri thức" quan trọng, quy tụ đông đảo chuyên gia đa lĩnh vực.

TS. Trần Duy Khanh khẳng định tính cấp thiết phải xây dựng một bộ Luật về TVPB; Liên hiệp Hội Việt Nam cần phát huy vai trò tiên phong khởi xướng sáng kiến lập pháp, tổng kết thực tiễn, huy động mạng lưới chuyên gia để soạn thảo và tổ chức phản biện dự thảo Luật. Đồng thời, cần xây dựng môi trường phản biện khoa học, dân chủ và cầu thị để nâng cao chất lượng ra quyết định của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Kết nối nhu cầu thực tiễn với năng lực của đội ngũ trí thức

Từ kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực môi trường, ông Nguyễn Văn Phấn, Giám đốc Trung tâm Giáo dục và Truyền thông môi trường (CEACE), nhấn mạnh nhu cầu tư vấn, phản biện và giám định xã hội ngày càng lớn, không chỉ đối với các cơ quan quản lý nhà nước mà còn với doanh nghiệp và cộng đồng.

Được thành lập cách đây 25 năm, Trung tâm CEACE thực hiện các nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức, tư vấn, phản biện và giám định xã hội liên quan đến tài nguyên, môi trường. Trung tâm có đội ngũ 12 chuyên gia là các nhà khoa học, nhà quản lý và nhà nghiên cứu, từng công tác tại cơ quan quản lý nhà nước, trường đại học và viện nghiên cứu.

Phạm vi hoạt động của Trung tâm bao gồm góp ý các dự thảo chủ trương, chính sách, pháp luật liên quan đến tài nguyên và môi trường; tư vấn chiến lược, quy hoạch, chương trình, dự án; hỗ trợ ứng dụng, chuyển giao KH&CN phục vụ chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, giảm chất thải, giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó với biến đổi khí hậu. Trung tâm cũng tham gia tư vấn quản trị môi trường cho doanh nghiệp và các hội đồng tư vấn, phản biện, thẩm định chuyên môn.

Từ thực tiễn này, ông Nguyễn Văn Phấn cho rằng hoạt động TVPB đã góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật; thúc đẩy KH&CN, đổi mới sáng tạo, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Những ý kiến có cơ sở khoa học còn giúp cơ quan quản lý xem xét kỹ hơn tính khả thi và tác động của các chương trình, dự án, qua đó hạn chế nguy cơ triển khai những phương án thiếu căn cứ hoặc gây ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế, xã hội và môi trường.

Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu mới, hoạt động này cần đổi mới phương thức theo hướng chủ động hơn, tăng cường ứng dụng công nghệ số trong thu thập thông tin, nghiên cứu và xây dựng luận cứ khoa học. Đối với giám định xã hội, cần bám sát thực tiễn tại địa phương, doanh nghiệp; kịp thời phát hiện những bất cập trong quá trình thực thi chính sách, pháp luật để kiến nghị điều chỉnh phù hợp.

Một giải pháp quan trọng khác là hình thành mạng lưới chuyên gia theo ngành, lĩnh vực, có trình độ chuyên môn sâu, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng phối hợp liên ngành. Đồng thời, cần tạo điều kiện để các nhà khoa học tiếp cận thông tin, nâng cao kiến thức, kỹ năng tư vấn, phản biện; có cơ chế đãi ngộ phù hợp đối với những đóng góp hiệu quả.

Tạo cơ chế đặt hàng hai chiều, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Không chỉ dừng ở việc góp ý chính sách, vai trò cầu nối của Liên hiệp Hội Việt Nam còn cần được thể hiện trong kết nối nhu cầu của Nhà nước, doanh nghiệp với năng lực nghiên cứu, ứng dụng và đổi mới sáng tạo của các tổ chức KH&CN.

Theo đề xuất của ông Đặng Huy Đông, cần nghiên cứu cơ chế tương tác hai chiều giữa cơ quan nhà nước có thẩm quyền và các tổ chức KH&CN, với sự kết nối, điều phối của Liên hiệp Hội Việt Nam và sự hỗ trợ, theo dõi, giám sát theo chức năng của Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Ở chiều thứ nhất, Nhà nước xác định nhu cầu và đặt hàng nghiên cứu, tư vấn, phản biện hoặc ứng dụng công nghệ; Liên hiệp Hội Việt Nam kết nối các tổ chức, chuyên gia đủ năng lực tham gia thực hiện theo quy định. Ở chiều ngược lại, các hội, tổ chức KH&CN, nhà sáng chế và doanh nghiệp công nghệ cần được khuyến khích chủ động phát hiện vấn đề, đề xuất giải pháp, chương trình hoặc chính sách từ thực tiễn.

Thông qua đối thoại và phản biện, những đề xuất này có thể được hoàn thiện, chuyển đến cơ quan có thẩm quyền xem xét giao nhiệm vụ, đặt hàng nghiên cứu hoặc cho phép thí điểm theo quy định pháp luật. Quá trình cần bảo đảm công khai, minh bạch, có cơ chế phản hồi và theo dõi kết quả xử lý kiến nghị.

Một nội dung đáng chú ý khác là thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm KH&CN và đổi mới sáng tạo. Theo ông Đặng Huy Đông, nếu kết quả nghiên cứu không có thị trường, không có nơi ứng dụng hoặc tiêu thụ, nguồn lực đầu tư có nguy cơ bị lãng phí, đồng thời làm suy giảm động lực sáng tạo của nhà khoa học và nhà sáng chế.

Vì vậy, bên cạnh việc hỗ trợ nghiên cứu, cần tháo gỡ những rào cản liên quan đến thử nghiệm, tiêu chuẩn kỹ thuật, mua sắm, ứng dụng, sở hữu trí tuệ, chuyển giao và thương mại hóa công nghệ. Thành công không chỉ được đo bằng số đề tài nghiệm thu hay sáng chế được tạo ra, mà còn bằng số công nghệ được ứng dụng, giá trị kinh tế - xã hội và môi trường mang lại, cũng như thu nhập chính đáng của người sáng tạo.

Các kiến nghị được đặt ra gồm thí điểm cơ chế phối hợp tiếp nhận, sàng lọc và phản biện các sáng kiến KH&CN; xây dựng kênh kết nối thường xuyên với các bộ, ngành, địa phương về nhu cầu đặt hàng; hình thành mạng lưới chuyên gia liên ngành; hoàn thiện cơ chế tài chính cho hoạt động tư vấn, phản biện, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ.

Hướng tới vai trò cầu nối thực chất, hiệu quả

Theo một số ý kiến tại hội thảo, việc phát huy vai trò cầu nối của Liên hiệp Hội Việt Nam cần được triển khai đồng bộ từ tập hợp đội ngũ trí thức, kết nối nhu cầu, tổ chức phản biện đến theo dõi kết quả tiếp thu và thúc đẩy ứng dụng các giải pháp khoa học vào thực tiễn.

Liên hiệp Hội Việt Nam và các Liên hiệp Hội địa phương cần tiếp tục làm đầu mối kết nối các hội thành viên, chuyên gia với cơ quan Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng. Cùng với đó là nâng cao chất lượng đội ngũ tham gia TV, PB, GĐXH, bảo đảm tính độc lập, khách quan, chuyên sâu và trách nhiệm trong từng nội dung tư vấn.

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển KH&CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, yêu cầu đặt ra là phải tạo được cơ chế để trí tuệ khoa học thực sự tham gia giải quyết những vấn đề phát triển của đất nước. Khi các kiến nghị có chất lượng được lắng nghe, các sáng kiến có cơ hội được thử nghiệm, ứng dụng và thương mại hóa, vai trò cầu nối của Liên hiệp Hội Việt Nam mới phát huy đầy đủ giá trị. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động TVPB, mà còn góp phần huy động nguồn lực trí tuệ xã hội, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.