Theo TS Võ Trí Hảo, nếu duy trì lao động giá rẻ sẽ không có áp lực đổi mới công nghệ, không thể tiệm cận được với khoa học công nghệ tiên tiến, phồn thịnh của Đổi mới không đến được với người nghèo. Nhưng tăng lương như thế nào để đảm bảo đời sống người lao động, cân đối đầu vào của doanh nghiệp là bài toán cần tính.
Lương tăng, thu nhập giảm
Theo Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (TLĐLĐVN) thì lương tối thiểu phải đảm bảo nhu cầu sống tối thiểu. Nhưng với mức tăng 16,8% như đề xuất thì theo Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), doanh nghiệp sẽ gặp khó, nhiều doanh nghiệp sẽ phá sản. Là một chuyên gia, ông nhìn nhận cuộc đàm phán này thế nào?
Triết học Mác gọi tranh cãi này là mâu thuẫn đối kháng. Bởi, bao giờ người sử dụng lao động cũng muốn trả lương thấp, còn người lao động cũng muốn lương cao. Đó là chuyện rất bình thường. Việc tăng lương tối thiểu khu vực là cần thiết, các bên cũng đều nhất trí, chỉ có điều là chưa có sự thống nhất về con số. Tôi cho rằng việc tăng khoảng 10 - 12% là phù hợp.
Đây là con số nằm ở khoảng giữa mức đề xuất của TLĐLĐ và VCCI?
Đúng thế. Tăng lương từ từ thì doanh nghiệp có đủ sức hấp thụ các chi phí đó, không bị sốc. Còn nếu tăng tiền lương cơ bản nhanh quá, tiềm tàng ảnh hưởng đến lạm phát. Lúc đó, thu nhập thực tế quy đổi, chất lượng cuộc sống của người lao động chưa chắc đã tăng. Tăng từ từ, sau này thấy cần phải điều chỉnh thì sẽ tăng lên thêm.
Ở góc độ doanh nghiệp, nếu đầu vào không tăng mà lương tăng, họ sẽ phải điều chỉnh thế nào?
Họ sẽ phải đẩy lương mềm sang lương cứng, nhưng khi đó một số chi phí như bảo hiểm, phí công đoàn 2% sẽ tăng lên. Theo tôi, để giải phóng cho doanh nghiệp khỏi gánh nặng này, thì nên thực hiện phí công đoàn khác đi, DN không phải bắt buộc trích nộp bắt buộc nữa, mà trả quyền quyết định đóng phí hay không đóng phí cho người lao động. Nơi nào công đoàn là cần thiết và hoạt động tốt thì người lao động tự khắc sẽ đóng tiền phí công đoàn vì lợi ích của họ, chứ không phải bị trích nộp đồng đều 2% bất kể hiệu quả của hoạt động công đoàn ra sao.
Đề xuất đó hẳn là sẽ nhận được sự phản đối của TLĐLĐVN?
Động đến lợi ích kinh tế thì chắc hẳn các chủ thể thường tìm ra nhiều lý do, thậm chí vận động hành lang. Trong câu chuyện về tiền lương cơ bản, việc đưa ra con số 16,8% có nghĩa là TLĐLĐVN sẽ được hưởng 2% trên số tăng thêm này. Trong câu chuyện này có lợi ích 3 bên: Người sử dụng lao động, người lao động và công đoàn.
Nếu tăng lương chỉ đơn giản là chuyển lương mềm sang lương cứng, thì có thể người lao động được lợi hơn với chế độ bảo hiểm xã hội, nhưng rất có thể tổng thu nhập không tăng, hoặc giảm?
Đấy, chẳng hạn trước đây DN trả cho chị 9 đồng, tách làm 3 khoản là 3 đồng lương cứng, 3 đồng lương mềm và 3 đồng các loại phụ cấp, phí khác. Bây giờ vì đẩy lương cứng sang 4 đồng thì phụ cấp, phí không phải là 3 đồng nữa. Dẫn đến DN phải cắt lương mềm, lương cứng, co kéo giữ chi phí nhân công trong 9 đồng như cũ để bảo đảm lợi nhuận. Kết cục, tổng lương cứng + mềm sẽ bị cắt, tiền lương thực tế của người lao động có thể giảm.
 |
| TS Võ Trí Hảo, Trường Đại học Kinh tế TPHCM. |
Không bán trà đá, chạy xe ôm... thì khó sống
Trong bối cảnh đó thì hẳn là người lao động không muốn tăng lương?
Thực ra người lao động nào cũng muốn tăng lương, nhưng tăng lương cơ bản, lương cứng, thu nhập thực tế là ba câu vấn đề khác nhau. Thực ra câu chuyện lương cơ bản chỉ “đánh” vào doanh nghiệp nào đang trả quá thấp thôi. Còn những đa phần doanh nghiệp đang trả mức lương trung bình thì họ có một dư địa lương cứng + mềm là họ có thể điều chỉnh được. Tổng thu nhập thực tế đối với đa số người lao động chưa chắc đã tăng lên, chỉ có khoản bảo hiểm là tăng lên một chút.
Sự “chênh” nhau trong cuộc tranh luận tăng lương có một yếu tố là tiêu chí tính toán mức sống tối thiểu. Vì lương gồm cả cứng và mềm, nên nếu chỉ tính toán mức sống tối thiểu dựa trên lương tối thiểu là chưa chính xác?
Có nhiều tranh cãi, mỗi người đưa ra một con số, bản thân con số thống kê của Việt Nam cũng chưa có độ tin cậy cao. Nhưng cứ đi khảo sát thực tế, cứ nhìn vào những thứ người dân phải có để duy trì một cuộc sống của con người thì một gia đình có người phụ thuộc, với mức lương tối thiểu hiện nay thì rất khó sống nổi ở đô thị. Với đồng lương đó, không bán trà đá, không chạy xe ôm... thì không thể sống được, phải nói thẳng là như thế. Nên chỉ dựa vào con số thống kê tính toán là không chính xác.
Vậy làm thế nào để có một con số sát thực tế từ đó có những điều chỉnh mức tăng lương đúng?
Chỉ cần nhìn vào sinh hoạt tối thiểu của một người ở đô thị là biết ngay. Mỗi tháng tiền thuê nhà bao nhiêu, tiền ăn uống, đi lại, học hành bao nhiêu là sẽ biết mức sống tối thiểu cần bao nhiêu.
Tôi nghĩ, sao chúng ta không nhập lương cứng và lương mềm vào một rồi đóng các loại bảo hiểm, phí này khác dựa trên thu nhập đó, thì việc điều chỉnh tăng hay giảm sẽ dễ dàng hơn?
Tôi hiểu, minh bạch được như thế thì hay quá, tôi cũng ủng hộ. Nhưng vì sao người ta thích chẻ ra lương cứng lương mềm, thì đó là chiêu thuật để “né” thuế thu nhập cá nhân, bên cạnh nghệ thuật sử dụng lương mềm để tạo động lực khuyến khích năng suất lao động.
Ở góc độ quản lý ngân sách, tôi nghĩ người ta phải biết chứ?
Đương nhiên rồi, nhưng pháp luật chưa chi tiết được đến mức như thế và còn nhiều chuyện cấp bách hơn phải lo.
Không bao giờ có chuyện đấu tranh lương với Nhà nước
Vì sao ở khối doanh nghiệp, việc thảo luận tăng lương luôn được bàn bạc rất sôi nổi. Nhưng ở khối công chức nhà nước, thường im ắng hơn?
Người ta đang đối xử với cán bộ công chức ở dạng đặc biệt. Ở doanh nghiệp, người ta khuyến khích người lao động đấu tranh với giới chủ đòi quyền lợi, để có lương cao. Còn với công chức, họ coi cơ quan trả lương không phải là giới chủ nên không bao giờ có chuyện đấu tranh lương với Nhà nước.
Phải chăng lương đó đã đủ để người ta trang trải cuộc sống, nên không phải đấu tranh?
Không hẳn thế, đấu tranh thì bằng cách nào? Công chức mà đình công là bị kỷ luật đấy chứ? Chính thế mới hình thành tư duy ngầm rằng ngoài lương, công chức vẫn nhũng nhiễu được đâu đó, nên dù lương thấp vẫn sống được. Thậm chí với một bộ phận không nhỏ công chức tham nhũng, đồng lương thấp thế chứ thấp nữa thì họ vẫn giàu. Đó là điều đáng tiếc.
Nếu thế thì bài toán tăng lương cho cán bộ công chức còn nan giải nữa?
Giờ mà nâng lương thật cao cho họ thì ngân sách không gánh nổi. Trả lương họ thấp thì họ phải tìm cách “tham nhũng” để bù đắp.
Trở lại câu chuyện tăng lương khối doanh nghiệp, xu thế chung hẳn là buộc phải tăng?
Tôi cho rằng đó là xu thế tự nhiên và cần thiết. Chỉ khi nào giá nhân công tăng lên thì dân tộc mới phát triển. Vì lúc đó buộc giới chủ phải đổi mới khoa học công nghệ, sử dụng dây chuyền công nghệ ít nhân công. Còn nhân công quá rẻ mạt thì người ta ít nghĩ đến đổi mới công nghệ, công nhân thì tiếp tục lay lắt với đồng lương chết đói, dân tộc thì tiếp tục tụt hậu.
Đó hẳn là cuộc cạnh tranh?
Hiện các doanh nghiệp nước ngoài gần như không kêu ca về lương cơ bản, doanh nghiệp trong nước cũng nên bắt chước. Khi đánh giày có giá rẻ mạt thì chẳng ai nghĩ đến chuyện sắm cái máy đánh giày. Giá đạp xích lô quá rẻ mạt thì chẳng ai nghĩ đến công nghệ tiết kiệm sức lực cho người đạp xích lô, người ta vẫn còng lưng đạp xích lô như hàng trăm năm trước.
Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!
Ngày 3/9, Hội đồng tiền lương quốc gia đã chốt phương án lương tối thiểu vùng năm 2016 với mức đề nghị Chính phủ phê duyệt là 12,4%. Trong đó, vùng 1 có mức lương 3,5 triệu đồng/tháng, tăng 400.000đ (12,9%) so với năm 2015. Vùng 2 đạt 3,1 triệu đồng/tháng, tăng 350.000đ (tăng 12,7%). Vùng 3 đạt 2,7 triệu đồng/tháng, tăng 300.000đ (11 – 12%); vùng 4 có mức lương 2,4 triệu đồng/tháng, tăng 250.000đ. Mức tăng trên được cho là sẽ đáp ứng khoảng 88% nhu cầu sống tối thiểu của người lao động.
