Ngày 22/10, tại Hà Nội, Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) tổ chức Hội thảo Góp ý dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi).

Bổ sung quy định trách nhiệm các hội quần chúng: Bước phát triển có ý nghĩa

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Quyết Chiến, Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật Việt Nam cho biết, thực hiện dân chủ ở cơ sở là một trong những phương thức quan trọng để phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, bảo đảm quyền được biết, được tham gia ý kiến, được quyết định những vấn đề theo quy định của pháp luật và được kiểm tra, giám sát việc tổ chức thực hiện. Đây là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin của Nhân dân, tăng cường đồng thuận xã hội, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng hoạt động của các cơ quan, tổ chức.

Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022, có hiệu lực từ ngày 1/7/2023, đã tạo cơ sở pháp lý tương đối toàn diện cho việc thực hiện dân chủ tại xã, phường, cộng đồng dân cư, cơ quan, đơn vị và tổ chức có sử dụng lao động.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cũng đặt ra những yêu cầu mới. Quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, vận hành chính quyền địa phương hai cấp, đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và phát huy vai trò của các tổ chức trong hệ thống chính trị đòi hỏi pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở phải tiếp tục được hoàn thiện, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn.

Dự thảo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) lần này có nhiều nội dung đổi mới đáng chú ý.

Đáng quan tâm, dự thảo bổ sung các quy định gắn thực hiện dân chủ với tăng cường kỷ luật, kỷ cương và pháp quyền; chú trọng bảo đảm điều kiện thực hiện dân chủ cho các nhóm đối tượng, địa bàn còn khó khăn; thúc đẩy thực hiện dân chủ trên nền tảng số; hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan. Những nội dung này có ý nghĩa thiết thực, góp phần đưa dân chủ đi vào thực chất, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân gắn với trách nhiệm, trật tự và hiệu quả thực thi pháp luật.

Đặc biệt, dự thảo lần này bổ sung quy định về trách nhiệm của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đây là bước phát triển có ý nghĩa, phù hợp với yêu cầu tiếp tục đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ (như VUSTA) trong tình hình mới.

Với đặc thù là tổ chức tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức KH&CN, có mạng lưới hội thành viên và các tổ chức KH&CN trực thuộc, VUSTA có điều kiện phát huy trí tuệ chuyên gia, nhà khoa học trong tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật; tiếp nhận, tổng hợp ý kiến, kiến nghị của đội ngũ trí thức KH&CN gửi tới Đảng, Nhà nước, MTTQ Việt Nam; tham gia tư vấn, phản biện xã hội góp phần nâng cao chất lượng chính sách, pháp luật và thực thi chính sách, pháp luật.

Vì vậy, việc xác định rõ vị trí, vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp của các hội quần chúng do Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ không chỉ có ý nghĩa đối với VUSTA, mà còn góp phần phát huy tốt hơn tiềm năng, thế mạnh của các hội thành viên, các tổ chức KH&CN và các tổ chức xã hội nói chung trong xây dựng nền dân chủ thực chất, rộng mở và có trách nhiệm.

"Với tinh thần trách nhiệm trước Đảng, Nhà nước, MTTQ Việt Nam và Nhân dân, VUSTA tổ chức Hội thảo hôm nay nhằm tập hợp những ý kiến tâm huyết, khách quan, có cơ sở khoa học và thực tiễn của các chuyên gia, nhà khoa học, các hội thành viên và đơn vị trực thuộc", ông Chiến cho hay.

Làm rõ hơn trách nhiệm giải trình, cơ chế tiếp nhận và xử lý ý kiến của nhân dân

Góp ý dự thảo, TS Lê Công Lương, nguyên Phó Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam cơ bản đồng tình với định hướng sửa đổi, song đề nghị làm rõ hơn trách nhiệm giải trình, cơ chế tiếp nhận và xử lý ý kiến của nhân dân, điều kiện tham gia dân chủ trên môi trường số cũng như năng lực hoạt động của các thiết chế giám sát ở cơ sở.

Theo TS Lê Công Lương, dự thảo cần quy định cụ thể thời hạn phản hồi đối với các ý kiến, kiến nghị hợp lệ; yêu cầu cơ quan có thẩm quyền thông báo kết quả xử lý, nêu rõ lý do và thời gian dự kiến hoàn thành nếu chưa thể giải quyết đúng hạn. Quy trình tiếp nhận, theo dõi và công khai kết quả xử lý kiến nghị cũng cần được quy định thống nhất, tránh tình trạng lấy ý kiến mang tính hình thức.

Đối với việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số, ông Lương cho rằng đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số, nhưng cần tính đến sự khác biệt về khả năng tiếp cận công nghệ, kỹ năng số và hạ tầng giữa các nhóm dân cư. Nền tảng số nên là phương thức bổ trợ, không thay thế hoàn toàn hình thức trực tiếp, bằng văn bản hoặc thông qua đại diện cộng đồng; đồng thời phải bảo đảm xác thực người tham gia, bảo mật thông tin cá nhân và tính minh bạch của kết quả.

Một nội dung khác được ông Lương nhấn mạnh là nâng cao chất lượng tham vấn và giám sát của nhân dân. Đối với những vấn đề liên quan đến quy hoạch, đất đai, môi trường, sức khỏe cộng đồng, di dân và tái định cư, cơ quan lấy ý kiến cần cung cấp thông tin đầy đủ, dễ hiểu, nêu rõ các phương án và rủi ro để người dân có thời gian nghiên cứu. Kết quả tiếp thu, giải trình, kể cả lý do không tiếp thu ý kiến, cần được công khai để người dân theo dõi, giám sát.

TS Lê Công Lương cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm cung cấp hồ sơ, tài liệu của cơ quan có thẩm quyền; bảo đảm kinh phí, kiến thức pháp luật và kỹ năng giám sát cho Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Cùng với đó, cần có cơ chế bảo vệ người tham gia giám sát trước hành vi gây sức ép, trả thù hoặc trù dập, đồng thời bảo đảm sự thống nhất của dự thảo với pháp luật về tiếp cận thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, lao động và tổ chức chính quyền địa phương.

Ông Trần Văn Miều, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng, dự thảo cần tiếp tục làm rõ khái niệm “cơ sở” để bảo đảm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp và đặc điểm của các cơ quan, đơn vị, cộng đồng dân cư. Ông cũng lưu ý tình trạng văn bản được ban hành nhưng việc tổ chức thực hiện ở cấp dưới chưa đáp ứng yêu cầu; trong khi đó, việc họp dân, tiếp xúc cử tri và lấy ý kiến tại một số nơi còn mang tính hình thức, chưa phát huy đầy đủ quyền làm chủ của người dân.

Từ những bất cập này, ông Trần Văn Miều đề nghị quan tâm hơn đến việc thực hiện Chỉ thị số 09-CT/TW ngày 20/7/2026 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn mới. Theo ông, dự thảo cần chú trọng vai trò của truyền thông, giáo dục và báo chí; đồng thời làm rõ hơn cơ chế để người dân không chỉ được biết thông tin mà còn hiểu, tham gia bàn bạc, quyết định và giám sát những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình.

Ông Nguyễn Quyết Chiến cho biết, VUSTA sẽ nghiêm túc tổng hợp, chắt lọc các kiến nghị xác đáng để gửi tới các cơ quan có thẩm quyền, phục vụ quá trình Quốc hội xem xét, thảo luận dự án Luật tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đang diễn ra từ ngày 17/10/2026.