Theo số liệu của Bộ Y tế, trong những năm gần đây, khoảng 74–77% các ca tử vong tại Việt Nam liên quan đến nhóm bệnh này, và nhiều trường hợp xảy ra trước 70 tuổi.

Một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất được các nghiên cứu chỉ ra là chế độ ăn uống. Điều này đặt ra câu hỏi đáng chú ý: Mâm cơm truyền thống của người Việt – vốn được xem là “lành mạnh” – có thực sự góp phần làm tăng nguy cơ bệnh mãn tính hay không?

Trong nhiều thế hệ, bữa cơm gia đình được xem là một biểu tượng văn hóa và dinh dưỡng của người Việt. Với cấu trúc gồm cơm, món mặn, rau xanh, canh, nước chấm.

Về mặt lý thuyết, cấu trúc này phản ánh nguyên tắc dinh dưỡng tương đối cân bằng. Tinh bột cung cấp năng lượng, protein từ thịt cá giúp xây dựng và duy trì mô cơ, còn rau xanh cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ.

Một số đặc điểm của mâm cơm truyền thống có lợi cho sức khỏe, bao gồm mức độ sử dụng thực phẩm tươi cao, sự hiện diện của rau xanh trong hầu hết các bữa ăn và đa dạng nguồn protein. Ngoài thịt, người Việt thường sử dụng cá, tôm, trứng và các sản phẩm từ đậu nành như đậu phụ. Mặc dù có nhiều ưu điểm, mâm cơm người Việt cũng tồn tại một số đặc điểm có thể làm gia tăng nguy cơ bệnh mãn tính nếu duy trì trong thời gian dài.

Lượng muối tiêu thụ cao

Một trong những vấn đề lớn nhất của chế độ ăn Việt Nam là lượng muối tiêu thụ cao.

Trong nhiều món ăn truyền thống như cá kho, thịt kho, canh mặn hoặc các loại dưa muối và nước mắm được sử dụng với lượng khá lớn. Ngoài ra, người Việt còn có thói quen chấm nước mắm hoặc muối ớt khi ăn.

Việc tiêu thụ muối quá mức có liên quan trực tiếp đến tăng huyết áp, một yếu tố nguy cơ quan trọng của bệnh tim mạch và đột quỵ.

Tỷ lệ tinh bột trong khẩu phần

Cơm trắng là thành phần trung tâm của bữa ăn Việt. Trong nhiều trường hợp, lượng năng lượng từ tinh bột có thể chiếm tới hơn một nửa tổng năng lượng khẩu phần.

Cơm trắng có chỉ số đường huyết khá cao, nghĩa là nó có thể làm tăng nhanh nồng độ đường trong máu sau khi ăn. Khi tiêu thụ với lượng lớn và trong thời gian dài, đặc biệt kết hợp với lối sống ít vận động, điều này có thể góp phần làm tăng nguy cơ kháng insulin và đái tháo đường type 2.

Phương pháp chế biến nhiều dầu mỡ

Nhiều món ăn phổ biến trong mâm cơm Việt như thịt rán, cá chiên hoặc rau xào sử dụng lượng dầu đáng kể. Nếu dầu được sử dụng nhiều lần hoặc sử dụng loại dầu không phù hợp, điều này có thể làm tăng lượng chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa trong khẩu phần.

Những loại chất béo này có liên quan đến tăng cholesterol trong máu và nguy cơ xơ vữa động mạch.

Mất cân bằng giữa rau và thịt trong thực tế

Mặc dù về lý thuyết mâm cơm Việt có rau xanh, nhưng trong thực tế lượng rau tiêu thụ ở nhiều gia đình vẫn thấp hơn khuyến nghị dinh dưỡng. Trong khi đó, mức tiêu thụ thịt – đặc biệt là thịt lợn – đã tăng đáng kể trong những năm gần đây.

Sự mất cân bằng này có thể làm giảm lượng chất xơ và tăng lượng chất béo bão hòa trong chế độ ăn.

Chia sẻ trong buổi tọa đàm với chuyên đề “Dinh dưỡng và sức khoẻ phòng chống bện mãn tính”, PGS.TS.BS Nguyễn Xuân Ninh đến từ Tổng hội Y học cho biết: các bệnh mãn tính không lây như tim mạch, tiểu đường, béo phì, và các bệnh lý về tiêu hóa, ngày càng trở thành những vấn đề sức khỏe phổ biến và đáng lo ngại trong xã hội hiện đại. Mặc dù có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe, chế độ ăn uống hợp lý được xem là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa các bệnh lý mãn tính.

Chế độ ăn uống phòng ngừa bệnh mãn tính đầu tiên cần đảm bảo cung cấp đủ năng lượng cho cơ thể, hỗ trợ hoạt động hàng ngày. Năng lượng này chủ yếu đến từ ba nhóm chất: tinh bột, chất béo, và protein. Tuy nhiên, để ngăn ngừa bệnh béo phì và các bệnh tim mạch, cần chú trọng đến việc lựa chọn các nguồn tinh bột chất lượng (như gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt) và chất béo không bão hòa (như dầu ô liu, hạt lanh).

Một chế độ ăn uống cân đối là điều kiện tiên quyết để duy trì sức khỏe lâu dài và phòng ngừa các bệnh mãn tính. Mỗi bữa ăn cần có đủ các nhóm chất dinh dưỡng, bao gồm:

Carbohydrate: Là nguồn cung cấp năng lượng chính cho cơ thể. Các thực phẩm như ngũ cốc nguyên hạt, khoai lang, trái cây và rau quả chứa nhiều chất xơ sẽ giúp kiểm soát cân nặng và hạn chế nguy cơ mắc bệnh tiểu đường;

Protein: Nên ưu tiên protein từ các nguồn thực vật như đậu, hạt, và các loại đậu phụ, hoặc từ các thực phẩm ít béo như cá, gia cầm không da;

Chất béo: Chất béo không bão hòa như dầu ô liu, hạt chia, và cá béo (cá hồi, cá ngừ) không chỉ tốt cho sức khỏe tim mạch mà còn giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh mãn tính như tiểu đường.

Ngoài ra phải tăng cường chất xơ và vi chất dinh dưỡng: Chất xơ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sức khỏe tiêu hóa, ngăn ngừa táo bón và giúp kiểm soát mức cholesterol trong máu. Đồng thời, vi chất dinh dưỡng (vitamin và khoáng chất) như vitamin D, magie, canxi, và sắt giúp duy trì chức năng cơ thể ổn định và ngăn ngừa bệnh lý mãn tính. Để đảm bảo cung cấp đủ chất xơ và vi chất, bạn nên tăng cường ăn rau xanh, trái cây, hạt ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu.

Đồng thời, chế độ ăn uống phải phù hợp với lứa tuổi và tình trạng sức khoẻ: Một chế độ ăn uống hợp lý cần phù hợp với từng lứa tuổi và tình trạng sức khỏe. Ví dụ, trẻ em cần nhiều năng lượng và protein để phát triển, trong khi người cao tuổi cần chú trọng đến chế độ ăn dễ tiêu hóa và giàu chất xơ. Những người mắc bệnh lý như tiểu đường hoặc bệnh tim mạch cần tuân thủ chế độ ăn giảm đường, giảm chất béo bão hòa và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn…

Mâm cơm người Việt là một phần quan trọng của văn hóa và đời sống gia đình. Tuy nhiên quan trọng hơn, sự thay đổi của chế độ ăn trong xã hội hiện đại – bao gồm việc gia tăng thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống nhiều đường – đang làm trầm trọng thêm nguy cơ này.

Do đó, thay vì loại bỏ mâm cơm truyền thống, giải pháp hiệu quả hơn là cải tiến nó theo hướng lành mạnh hơn. Khi được điều chỉnh hợp lý, mâm cơm Việt không chỉ tiếp tục là biểu tượng văn hóa mà còn có thể trở thành nền tảng cho một chế độ ăn uống bền vững và có lợi cho sức khỏe cộng đồng.