Sáng 29/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi).

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, Đại biểu Vũ Văn Tiến, Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng cho rằng, đất đai là nguồn lực đặc biệt quan trọng của quốc gia, vừa là tư liệu sản xuất, vừa là không gian sinh tồn, gắn bó với đời sống của mỗi gia đình, mỗi cộng đồng. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đất đai không chỉ dưới góc độ nguồn lực kinh tế mà còn là căn cốt của vấn đề an sinh.

Thu hồi đất phải lấy an cư, lạc nghiệp là "cái gốc"

- Như đại biểu nói ở trên, với người dân bị thu hồi đất, phải lấy an cư, lạc nghiệp là “cái gốc”, là nền tảng của an sinh?

Theo tôi, cần cụ thể hóa yêu cầu bảo đảm an cư bằng những tiêu chí có thể đo lường, kiểm chứng và gắn với trách nhiệm thực hiện.

Tại khoản 5 Điều 41, khoản 1 Điều 46 và khoản 2 Điều 47 Dự thảo đã quy định trách nhiệm bảo đảm sinh kế, hỗ trợ người dân ổn định đời sống; yêu cầu khu tái định cư có hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đáp ứng các điều kiện thiết yếu.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để xác định cuộc sống của người dân sau thu hồi đất đã thực sự ổn định? Đây thực sự là điều khó và rất đáng được quan tâm. Bởi cực chẳng đã mọi người mới phải rời xa nơi “chôn rau cắt rốn”, nơi có phong tục tập quán quen thuộc gắn bó bao đời…

Nếu hộ gia đình được bố trí tái định cư khang trang hơn, nhưng trước đây họ vừa ở vừa kinh doanh, nay chuyển đến chung cư không còn điều kiện buôn bán, phải thuê mặt bằng, chi phí sinh hoạt tăng lên. Như vậy, điều kiện nhà ở có thể tốt hơn nhưng cuộc sống chưa chắc đã tốt hơn.

Với người nông dân sau khi nhận tiền bồi thường, nhưng mất đất sản xuất, lao động lớn tuổi khó tìm việc làm mới. Nếu chỉ căn cứ vào số tiền chi trả và suất tái định cư để xác định hoàn thành chính sách thì chưa phản ánh đúng nguyện vọng người dân. Điều đó cho thấy cần phân biệt giữa “hoàn thành việc bồi thường” với “hoàn thành mục tiêu ổn định cuộc sống”. Hai việc này có liên quan nhưng không đồng nhất.

Vì vậy, góp ý dự án Luật Đất đai (sửa đổi), tôi đề nghị, việc lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải gắn với đánh giá tác động đến điều kiện sống của người dân trước và sau thu hồi đất. Trong đó, cần xác định một số tiêu chí thiết yếu như khả năng tạo lập chỗ ở mới, thu nhập từ đất bị thu hồi, việc làm, chi phí đi lại, khả năng tiếp cận trường học, y tế và các dịch vụ công.

Chính sách cần được thiết kế để hỗ trợ phù hợp với từng nhóm đối tượng. Người mất đất sản xuất cần phương án chuyển đổi sinh kế; hộ kinh doanh cần điều kiện duy trì hoạt động; người cao tuổi, người khuyết tật và các hộ khó khăn cần được xem xét những nhu cầu đặc thù.

Đặc biệt, cần quy định rõ trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong việc theo dõi, đánh giá kết quả ổn định đời sống sau tái định cư, việc đánh giá thực hiện theo những mốc thời gian nhất định để phát hiện sớm các trường hợp chưa phục hồi được sinh kế và có biện pháp hỗ trợ phù hợp.

Bảo đảm quyền lợi và sinh kế người dân

- Ông nhìn nhận thế nào về việc bảo đảm quyền lợi và sinh kế của người dân khi áp dụng cơ chế thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư?

Tôi cho rằng, việc bảo đảm quyền lợi và sinh kế của người dân khi áp dụng cơ chế thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là cần thiết.

Với các dự án, chậm giải phóng mặt bằng có thể làm tăng chi phí đầu tư. Nhưng với người dân, phải bàn giao đất khi chưa rõ mức bồi thường, phương án hỗ trợ sinh kế thì không chỉ làm đảo lộn cuộc sống gia đình mà còn có thể khiến họ mất việc làm, mất thu nhập, thậm chí rơi vào cảnh nghèo khó, tái nghèo.

Khoản 6 Điều 38 Dự thảo cho phép quyết định thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong một số trường hợp. Tôi đề nghị cần đánh giá đầy đủ lợi ích và chi phí xã hội của chính sách. Không nên để tiến độ dự án được đẩy nhanh, nhưng việc bảo đảm quyền lợi và ổn định sinh kế của người dân lại bị chậm trễ.

Đồng thời, cần làm rõ thời hạn phê duyệt phương án, thời điểm chi trả bồi thường sau khi có quyết định thu hồi đất, cũng như cách bảo đảm quyền lợi của những người chưa đồng ý. Đối với trường hợp phải bố trí tái định cư, người dân cần được thông tin đầy đủ về chỗ ở dự kiến, thời điểm bàn giao nhà hoặc đất tái định cư và được bảo đảm chỗ ở trong thời gian chuyển tiếp.

Trường hợp phải bố trí tạm cư, cần quy định rõ tiêu chuẩn chỗ ở, thời hạn tạm cư, kinh phí hỗ trợ và trách nhiệm khi chậm bàn giao nơi ở chính thức. Bởi không thể coi việc bố trí một chỗ ở tạm thời là đã hoàn thành trách nhiệm an cư, nhất là khi thời gian tạm cư kéo dài và người dân phải gánh thêm chi phí sinh hoạt. Đồng thời, cần đánh giá tính khả thi của chính sách ngay từ khâu chuẩn bị dự án, tính đủ nguồn lực dành cho bồi thường, tái định cư và phục hồi sinh kế.

Tôi cho rằng, yêu cầu bảo đảm an cư không đối lập với mục tiêu đẩy nhanh phát triển. Ngược lại, khi quyền lợi được xác định minh bạch, chỗ ở và sinh kế được chuẩn bị chu đáo, người dân sẽ có cơ sở để đồng thuận hơn, qua đó giảm khiếu kiện, hạn chế phát sinh chi phí và tạo thuận lợi cho việc triển khai dự án.

Xin cảm ơn Đại biểu Vũ Văn Tiến về cuộc trao đổi trên!