Bên cạnh mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, vấn đề đặt ra là làm thế nào để quy định mới thực sự phát huy hiệu quả, kiểm soát được thị trường bất hợp pháp và không tạo thêm gánh nặng tuân thủ không cần thiết cho hoạt động kinh doanh hợp pháp.

Không thể chỉ siết thị trường hợp pháp mà bỏ ngỏ hàng lậu

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến được trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất chuyển từ quy định giới hạn trưng bày sang cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại cả cơ sở bán lẻ và bán buôn.

Theo quy định hiện hành, điểm bán lẻ được trưng bày giới hạn, không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Nếu đề xuất mới được thông qua, cách thức quản lý hoạt động trưng bày sẽ có sự thay đổi đáng kể, tác động trực tiếp đến các cơ sở kinh doanh sản phẩm này.

Mục tiêu của chính sách là hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá, đặc biệt đối với người chưa đủ 18 tuổi. Đây là định hướng phù hợp với yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, từ mục tiêu chính sách đến hiệu quả thực tế là một khoảng cách cần được tính toán kỹ lưỡng.

Vấn đề không chỉ nằm ở việc có nên cấm trưng bày thuốc lá hay không, mà còn ở cách thiết kế quy định, tổ chức thực thi và kiểm soát những kênh cung ứng nằm ngoài sự quản lý của thị trường hợp pháp.

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng cho rằng, bên cạnh các chính sách mới, cần triển khai đồng bộ những biện pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp.

Theo đại biểu, thuốc lá nhập lậu thường không chịu thuế, không tuân thủ đầy đủ các quy định về cảnh báo sức khỏe, nguồn gốc và chất lượng. Những yếu tố này có thể khiến sản phẩm nhập lậu được bán với giá thấp hơn, qua đó tạo lợi thế cạnh tranh không bình đẳng so với hàng hóa lưu thông hợp pháp.

Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cảnh báo thị trường thuốc lá bất hợp pháp làm suy yếu các chính sách kiểm soát thuốc lá, gây thất thu ngân sách và tạo điều kiện để những sản phẩm không được kiểm soát tiếp cận người tiêu dùng.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải đánh giá chính sách trên cả hai phương diện: mức độ hạn chế khả năng tiếp cận thuốc lá và năng lực kiểm soát nguồn cung. Nếu chỉ tập trung vào việc siết chặt hoạt động trưng bày tại các điểm bán hợp pháp mà chưa kiểm soát hiệu quả hàng nhập lậu, hàng giả và sản phẩm không rõ nguồn gốc, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng có thể không đạt được như kỳ vọng.

Để khắc phục nguy cơ này, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề xuất hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc trên toàn bộ chuỗi cung ứng thuốc lá, từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối đến bán lẻ. Cùng với đó là kiểm soát chặt các tuyến, địa bàn và phương thức vận chuyển có nguy cơ cao; tăng cường phối hợp giữa cơ quan hải quan, công an, quản lý thị trường, cơ quan thuế và chính quyền địa phương.

Một yêu cầu khác là kiểm soát việc rao bán thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả và các sản phẩm không rõ nguồn gốc trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và những nền tảng trực tuyến.

Đây là những giải pháp có ý nghĩa quan trọng, bởi thị trường bất hợp pháp không chỉ gây thất thu ngân sách mà còn làm suy giảm hiệu quả của các quy định quản lý. Khi nguồn cung không được kiểm soát vẫn tồn tại, việc siết chặt một số hoạt động của thị trường hợp pháp chưa chắc đã tạo ra chuyển biến tương xứng nếu thiếu cơ chế thực thi đồng bộ.

Đáng chú ý, đại biểu cũng cho rằng cần duy trì cơ chế cung cấp thông tin tối thiểu về tên sản phẩm, giá bán và nguồn gốc hàng hóa, nhằm bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng theo quy định hiện hành.

Điều này cho thấy chính sách kiểm soát thuốc lá cần được thiết kế theo hướng phân biệt rõ giữa hành vi quảng bá, khuyến khích tiêu dùng với việc cung cấp thông tin cần thiết để nhận diện hàng hóa. Mục tiêu hạn chế sự hấp dẫn của thuốc lá không đồng nghĩa với việc có thể xem nhẹ yêu cầu minh bạch thông tin và khả năng giám sát nguồn gốc sản phẩm.

Cấm trưng bày phải đi cùng tính khả thi

Một chính sách hướng đến bảo vệ sức khỏe cộng đồng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có thể triển khai nhất quán trên thực tế. Với đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại cả cơ sở bán buôn và bán lẻ, yêu cầu này càng đáng lưu ý bởi phạm vi tác động không chỉ giới hạn ở các điểm bán trực tiếp tiếp xúc với người tiêu dùng.

Việc mở rộng phạm vi cấm đặt ra những vấn đề cần được làm rõ trong quá trình hoàn thiện dự thảo: thế nào là hành vi trưng bày thuộc diện bị cấm; việc nhận diện, lưu trữ và quản lý sản phẩm tại cơ sở kinh doanh được thực hiện ra sao; cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm như thế nào để bảo đảm thống nhất giữa các địa phương.

Nếu những nội dung này không được quy định rõ, quá trình thực thi có thể phát sinh cách hiểu khác nhau, làm tăng chi phí tuân thủ và gây khó khăn cho cả cơ sở kinh doanh lẫn cơ quan quản lý.

Bên cạnh đó, cần tính đến thời gian chuyển tiếp để các tổ chức, cá nhân và hộ kinh doanh điều chỉnh phương thức hoạt động. Một quy định mới dù có mục tiêu chính đáng vẫn cần được đánh giá trên cơ sở phạm vi tác động, chi phí thực hiện và khả năng kiểm tra, giám sát. Đây không phải là lý do để trì hoãn chính sách bảo vệ sức khỏe, mà là điều kiện để chính sách đi vào cuộc sống một cách hiệu quả.

Đặc biệt, khi mục tiêu đặt ra là ngăn chặn nguy cơ tiếp cận thuốc lá ở người chưa đủ 18 tuổi, việc đánh giá hiệu quả cần tập trung vào khả năng hạn chế hành vi tiếp cận và mua sản phẩm, thay vì chỉ đo lường mức độ tuân thủ quy định trưng bày tại các điểm bán.

Nói cách khác, cấm trưng bày có thể là một công cụ quản lý, nhưng không nên được xem là giải pháp duy nhất. Chính sách cần được triển khai cùng các biện pháp kiểm soát độ tuổi người mua, ngăn chặn nguồn cung bất hợp pháp và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

Một khía cạnh khác cần được xem xét là sự thống nhất giữa chính sách kiểm soát thuốc lá và chủ trương cải cách thủ tục hành chính.

Thực hiện chủ trương cải cách thủ tục hành chính của Chính phủ tại Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, Bộ Công Thương đã đề xuất bãi bỏ các điều kiện và thủ tục cấp giấy phép mua bán thuốc lá cũng như giấy phép bán thuốc lá.

Theo thông tin được nêu, từ ngày 29/4/2026, các tổ chức, cá nhân và hộ kinh doanh tham gia hoạt động bán lẻ sản phẩm thuốc lá điếu truyền thống không còn phải thực hiện thủ tục xin cấp giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Việc cắt giảm yêu cầu về giấy phép là một bước đi theo hướng đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm bớt các điều kiện gia nhập thị trường và tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh. Trong bối cảnh đó, những quy định mới về kiểm soát thuốc lá cần được thiết kế sao cho không làm phát sinh các yêu cầu hành chính không cần thiết hoặc tạo ra sự thiếu nhất quán trong chính sách quản lý.

Theo hướng này, việc tiếp tục duy trì chủ trương bãi bỏ các giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối sản phẩm thuốc lá, đồng thời thực hiện các biện pháp kiểm soát chuyên ngành cần thiết, là vấn đề cần được cân nhắc trong quá trình hoàn thiện dự thảo.

Điều quan trọng là phải phân biệt giữa cắt giảm thủ tục hành chính và nới lỏng quản lý. Bãi bỏ giấy phép không đồng nghĩa với việc buông lỏng kiểm soát hoạt động kinh doanh. Nhà nước vẫn có thể quản lý thông qua các quy định về nguồn gốc hàng hóa, truy xuất chuỗi cung ứng, kiểm tra và xử lý vi phạm, với điều kiện cơ chế thực thi được thiết kế rõ ràng, khả thi.

Cách tiếp cận này cũng giúp các cơ sở bán lẻ, bán buôn và phân phối chủ động thích ứng với những yêu cầu tuân thủ mới, tập trung nguồn lực vào việc thực hiện đúng quy định thay vì phải đối mặt với những thủ tục chồng chéo.