Theo Bộ Y tế, tỷ lệ người mắc tật khúc xạ (chủ yếu là cận thị) tại Việt Nam đang ở mức cao và gia tăng nhanh, ước tính khoảng 15-40% dân số, tương đương 14-36 triệu người cần điều chỉnh kính. Tỷ lệ này cao hơn ở thành phố (30-40%) so với nông thôn (15-20%).

Trẻ ở thành thị mắc tật khúc xạ cao hơn nông thôn

Cận thị là một trong 3 căn bệnh học đường (cận thị, cong vẹo cột sống, bệnh về răng miệng) phổ biến nhất hiện nay.

Đáng chú ý, một khảo sát của Bệnh viện Mắt Trung ương tại một số trường tiểu học và trung học cơ sở cho thấy, tỷ lệ trẻ mắc tật khúc xạ đang gia tăng đáng kể.

Tại Hà Nội, có lớp học ghi nhận khoảng 51% trẻ em mắc tật khúc xạ, trong đó cận thị chiếm 37,5%, viễn thị 8,2% và loạn thị 5,3%. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, có lớp học tỷ lệ tật khúc xạ lên tới 75,6%, riêng cận thị chiếm 52,7%... Tật khúc xạ có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất ở học sinh, sinh viên, người làm việc văn phòng và nhóm tiếp xúc với thiết bị điện tử quá nhiều và lâu.

Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã đưa ra dự báo đến năm 2050, một nửa dân số toàn cầu có nguy cơ bị cận thị.

Theo thống kê của Bệnh viện Mắt Trung Ương cho thấy trong độ tuổi phổ biến ở trẻ từ 6-15 tuổi, tỉ lệ cận thị ở trẻ em thành thị chiếm 20-40%, cao gấp đôi với tỷ lệ cận thị ở trẻ em nông thôn chỉ chiếm 10-15%.

Nhiều chuyên gia lý giải nguyên nhân dẫn đến các tật khúc xạ mắt có liên quan đến yếu tố di truyền và thói quen sinh hoạt, dinh dưỡng.

Môi trường, thói quen sinh hoạt làm tăng tỷ lệ mắc các tật khúc xạ

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi trẻ em dành nhiều thời gian cho học tập, sử dụng thiết bị điện tử và ít vận động ngoài trời, tỷ lệ mắc các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị, loạn thị ngày càng gia tăng. Đây không chỉ là vấn đề y tế học đường mà đã trở thành mối quan tâm lớn về sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi sự chung tay của gia đình, nhà trường và ngành y tế để bảo vệ thị lực cho thế hệ tương lai.

Tốc độ gia tăng này được xem là sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường sống hiện đại, trong đó lối sống học tập căng thẳng, thiếu hoạt động ngoài trời và sử dụng nhiều thiết bị điện tử được coi là tác động lớn nhất.

Yếu tố di truyền đúng là quan trọng, nhưng không thể giải thích sự bùng nổ cận thị chỉ trong vài thập kỷ. Chính môi trường học tập và lối sống sinh hoạt hiện đại mới là "chất xúc tác" khiến tỷ lệ cận thị tăng nhanh, đặc biệt ở châu Á. Trẻ em có cường độ học tập cao, thời gian nhìn gần kéo dài. Các nghiên cứu cho thấy mỗi giờ đọc - viết hoặc nhìn gần mỗi ngày làm tăng nguy cơ cận thị thêm 2%.

Theo Ths.Bs Vũ Bích Ngọc - Phó Trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Mắt Hà Nội, trẻ học trong phòng kín, dùng ánh sáng nhân tạo, ít được tiếp xúc với ánh sáng ngoài trời. Trong khi đó, ánh sáng mặt trời kích thích võng mạc tiết dopamine - một chất bảo vệ giúp ức chế sự kéo dài trục nhãn cầu, cơ chế sinh học chính của cận thị. Nhiều trẻ hiện nay ít vận động thể chất, thay vào đó là dành thời gian rảnh cho tivi, điện thoại, iPad.

Môi trường học tập và sinh hoạt quyết định rất lớn đến sự gia tăng tật khúc xạ. Trẻ càng học tập căng thẳng, tiếp xúc màn hình nhiều, thiếu ánh sáng tự nhiên và ít vận động ngoài trời, thì nguy cơ cận thị càng cao. Điều này giải thích vì sao cùng một yếu tố di truyền, nhưng ở những quốc gia và gia đình có môi trường sống lành mạnh, trẻ vẫn duy trì được thị lực tốt hơn.

Việc sử dụng thiết bị điện tử là một yếu tố môi trường quan trọng thúc đẩy gia tăng tật khúc xạ, đặc biệt là cận thị học đường. Một phân tích gộp gần đây cho thấy: trẻ dành mỗi giờ/ngày cho thiết bị điện tử thì nguy cơ mắc cận thị tăng thêm khoảng 2%. Khi thời gian này vượt quá 3 giờ/ngày, nguy cơ gần như tăng gấp đôi. Các nghiên cứu ghi nhận khi trẻ dùng thiết bị điện tử thường có khoảng cách nhìn gần hơn bình thường, khiến mắt phải điều tiết nhiều hơn, làm tăng gánh nặng lên thể thủy tinh và cơ thể mi, đây là yếu tố nguy cơ gây cận thị.

Bên cạnh đó, khi tập trung vào màn hình, tần số chớp mắt giảm, làm bốc hơi nước mắt nhanh hơn, gây khô mắt. Đây không chỉ ảnh hưởng thị lực tạm thời mà còn khiến trẻ mỏi mắt, chảy nước mắt sống, đau đầu, làm giảm khả năng tập trung học tập. Tiếp xúc quá sớm và thường xuyên với thiết bị điện tử có thể coi là một trong những nguyên nhân hàng đầu góp phần làm tăng tỷ lệ cận thị ở trẻ hiện nay. Vì vậy, cần quản lý thời gian màn hình hợp lý (dưới 2 giờ/ngày), đồng thời khuyến khích trẻ ra ngoài trời ít nhất 2 giờ mỗi ngày để cân bằng.

Ths.Bs Vũ Bích Ngọc cũng cho biết: Hai yếu tố dinh dưỡng và vận động ngoài trời thường ít được chú ý, nhưng trên thực tế lại đóng vai trò bổ trợ rất quan trọng trong việc bảo vệ và duy trì sức khỏe thị giác cho trẻ. Dinh dưỡng là nền tảng cho sự phát triển thị lực. Mắt cần một số vi chất như vitamin A (cà rốt, bí đỏ...), vitamin C (cam, bưởi...), omega-3 (cá hồi, cá thu…), kẽm (hàu…). Các chất này giúp bảo vệ giác mạc, võng mạc, tốt cho sự phát triển thị giác.

Ngoài ra, vận động và thời gian hoạt động ngoài trời là biện pháp hiệu quả và có bằng chứng khoa học rõ ràng để phòng ngừa và giúp làm chậm quá trình cận thị. Các nghiên cứu tại Trung Quốc và Đài Loan cho thấy: trẻ dành ≥ 2 giờ/ngày hoạt động ngoài trời giảm đáng kể nguy cơ mắc cận so với nhóm ít ra ngoài. Tóm lại, dinh dưỡng tốt giúp "xây nền" cho đôi mắt khỏe mạnh, trong khi vận động ngoài trời chính là "lá chắn tự nhiên" hiệu quả nhất hiện nay chống lại cận thị học đường.