Trong kho tàng biểu tượng của văn hóa phương Đông, con ngựa giữ một vị trí đặc biệt. Hình tượng ngựa vừa mang ý nghĩa thực tiễn gắn với đời sống du mục và nông nghiệp, vừa hàm chứa những tầng nghĩa tinh thần sâu sắc về quyền lực, tốc độ, trung thành và sự vận động của vũ trụ. Khác với nhiều loài vật mang tính biểu trưng thuần túy, ngựa là hình ảnh giao thoa giữa hiện thực lịch sử và tưởng tượng văn hóa, giữa sức mạnh vật chất và lý tưởng tinh thần.
Trước hết, trong bối cảnh lịch sử phương Đông cổ đại, ngựa là biểu tượng của quyền lực và chiến tranh. Tại Trung Hoa, sự xuất hiện của chiến xa và kỵ binh đã làm thay đổi căn bản cấu trúc quân sự từ thời nhà Thương – Chu trở đi. Ngựa vì thế gắn liền với tầng lớp quý tộc, tướng lĩnh và đế vương. Hình tượng “thiên lý mã” không chỉ nói đến con ngựa chạy ngàn dặm, mà còn ẩn dụ cho nhân tài kiệt xuất, chỉ thực sự phát huy giá trị khi gặp minh quân. Ở đây, ngựa trở thành phương tiện để tư duy về mối quan hệ giữa cá nhân xuất chúng và trật tự chính trị – xã hội.
Mô hình xe ngựa kéo trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng. Ảnh: Advantour.
Trong đời sống tinh thần, ngựa còn mang ý nghĩa của sự vận động và biến đổi. Trong hệ thống 12 con giáp của văn hóa Đông Á, ngựa (Ngọ) đại diện cho giờ chính Ngọ – thời điểm Mặt trời đạt đỉnh cao nhất, tượng trưng cho dương khí cực thịnh, cho năng lượng, sự bộc phát và hành động. Vì vậy, người tuổi Ngọ thường được gán cho các đặc tính như năng động, tự do, ưa dịch chuyển và khó bị ràng buộc. Ngựa ở đây không chỉ là con vật, mà là biểu tượng của nhịp điệu thời gian và chu trình sinh – hóa của vũ trụ.
Trong Phật giáo và Ấn Độ giáo, hình ảnh ngựa lại mang sắc thái triết học và tôn giáo rõ rệt. Con ngựa trong kinh điển Phật giáo thường được dùng như ẩn dụ cho tâm thức con người: nếu không được điều phục, nó sẽ chạy loạn theo dục vọng; nếu được huấn luyện đúng cách, nó trở thành phương tiện đưa con người đến giác ngộ. Trong thần thoại Ấn Độ, ngựa thần Uchchaihshravas hay nghi lễ hiến tế Ashvamedha đều gắn ngựa với quyền lực vũ trụ và tính chính danh của vương quyền, cho thấy vai trò trung gian của ngựa giữa thế giới con người và trật tự thiêng liêng.
Tượng đài Thánh Gióng trên đỉnh Núi Sóc, Sóc Sơn, Hà Nội. Ảnh: Nguyen Trung Phuong / Wikipedia.
Tại Việt Nam và nhiều xã hội Đông Nam Á, ngựa không phổ biến như trâu hay voi trong sản xuất, nhưng lại xuất hiện đậm nét trong không gian biểu tượng và huyền thoại. Ngựa sắt của Thánh Gióng là hình ảnh kết tinh giữa chiến tranh, thần linh và khát vọng bảo vệ cộng đồng. Con ngựa ở đây không còn là sinh vật tự nhiên, mà đã được thần thánh hóa, trở thành biểu trưng cho sức mạnh tập thể và ý chí chống ngoại xâm.
Nhìn tổng thể, biểu tượng con ngựa trong văn hóa phương Đông là một cấu trúc đa tầng, phản ánh cách con người nhìn nhận về sức mạnh, chuyển động và mối quan hệ giữa cá nhân với trật tự lớn hơn. Từ hoạt động quân sự, lao động sản xuất đến triết lý và huyền thoại, ngựa luôn là hình ảnh của sự vượt thoát – vượt qua không gian, thời gian và giới hạn thông thường của con người.
