Nhiều gia đình chuẩn bị lễ cúng ông Công ông Táo với không ít băn khoăn: sắm lễ thế nào cho đúng, có cần mâm cao cỗ đầy hay không, bàn thờ nên đặt ở đâu mới hợp lễ nghi? Theo TS Vũ Thế Khanh, Tổng giám đốc Liên hiệp Khoa học công nghệ tin học ứng dụng UIA, thờ cúng Táo quân không nằm ở hình thức hay sự rườm rà, mà quan trọng nhất là sự thành tâm, thanh tịnh và hiểu đúng ý nghĩa của nghi lễ trong đời sống gia đình.
Lễ vật chỉ cần thành tâm, không cần cầu kỳ
Theo TS Vũ Thế Khanh, một sai lầm phổ biến trong thờ cúng hiện nay là quan niệm cho rằng thần linh hay thần tiên cần ăn uống như con người. Thực tế, thần linh không phải là những đối tượng đói khát để cần ăn cá, uống rượu hay hưởng thụ vật chất trần gian. Nếu thần linh cũng phải phụ thuộc vào đồ ăn thức uống của con người thì không thể có năng lực hộ trì, che chở cho các gia đình theo cách mà dân gian vẫn tin tưởng.
Việc dâng lễ vật không phải để “nuôi” thần linh, mà mang ý nghĩa biểu trưng. Thông qua những lễ vật thanh tịnh, con người thể hiện sự tri ân, lòng tôn kính và cam kết sống theo luật nhân quả, gieo điều lành, tránh điều ác. Lễ cúng là lời thưa gửi rằng gia đình đã và đang làm việc thiện, hướng tới những giá trị tốt đẹp, mong được các bậc bề trên chứng giám cho công quả ấy. Hoa thơm, quả ngọt hay những thực phẩm tinh khiết chỉ là biểu tượng cho thành quả của lao động chân chính và đời sống đạo đức, chứ không phải là sự đáp ứng nhu cầu vật chất của thế giới tâm linh.
Từ quan niệm đó, TS Vũ Thế Khanh khẳng định, trong lễ cúng Táo quân không có quy định bắt buộc phải sắm sửa những lễ vật đặc biệt hay cầu kỳ. “Gia đình có thể tham khảo hình thức cúng ngũ vị thực, tức là những lễ vật giản dị, phù hợp với điều kiện, miễn là xuất phát từ sự thành tâm và hiểu đúng ý nghĩa của nghi lễ”, ông Khanh cho hay.
Không nhất thiết cúng Táo quân trong bếp
Theo TS Vũ Thế Khanh, trong gia đình Việt Nam truyền thống, việc thờ Táo quân ở đâu trong nhà và có cần lập bàn thờ riêng hay không phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện cụ thể của từng gia đình. Không có quy định cứng nhắc nào buộc phải có bàn thờ Táo quân riêng biệt hay phải thờ chung với bàn thờ gia tiên.
Với những gia đình có diện tích rộng rãi, có điều kiện bố trí không gian trang nghiêm, thanh tịnh thì có thể lập một vị trí thờ cố định. Tuy nhiên, trên thực tế, rất nhiều gia đình hiện nay sống trong không gian chật hẹp, cả vợ chồng con cái sinh hoạt trong một phòng nhỏ. Nếu đặt bàn thờ cố định trong không gian như vậy sẽ dễ gây bất tiện, thiếu sự thanh tịnh và ảnh hưởng đến sinh hoạt riêng tư của gia đình.
Trong những trường hợp đó, có thể áp dụng hình thức thờ linh hoạt. Khi đến ngày lễ cúng, gia đình chỉ cần dọn dẹp gọn gàng, kê một chiếc bàn nhỏ, bày đồ lễ đơn giản như hoa, lễ vật, thắp hương khấn vái là đủ. Sau khi hoàn tất nghi lễ, có thể thu dọn để trả lại không gian sinh hoạt bình thường. Cách làm này cũng giống như trong đời sống hàng ngày, khi nhà có khách thì mới bày biện mâm cỗ, còn ngày thường thì không cần thiết.
Theo TS Vũ Thế Khanh, bàn thờ có thể là cố định hoặc di động, tùy hoàn cảnh, miễn sao đảm bảo yếu tố trang nghiêm và thành tâm. Điều này không chỉ áp dụng với việc thờ Táo quân mà cả với việc thờ gia tiên.
Liên quan đến quan niệm cho rằng Táo quân là thần bếp nên phải cúng trong bếp, TS Vũ Thế Khanh cho rằng đây là một cách hiểu sai. Ông đưa ra nhiều ví dụ để minh họa rằng nơi làm việc không đồng nghĩa với nơi chiêu đãi hay thờ cúng. Thầy giáo làm việc trên bục giảng nhưng không ai mang mâm cỗ lên bục giảng để mời. Công nhân làm việc ở công trường nhưng không ai đem cỗ ra công trường để chiêu đãi. Bác sĩ hành nghề tại phòng khám nhưng không vì thế mà mời ăn uống ngay tại phòng khám. Tương tự, công nhân vệ sinh làm việc ở cống rãnh nhưng không ai mang mâm cỗ xuống đó để bày tiệc.
Từ những ví dụ đó, TS Vũ Thế Khanh khẳng định, quan niệm cứ là thần bếp thì phải cúng trong bếp là hoàn toàn sai lầm và không hiểu đúng bản chất của việc thờ cúng. Thờ cúng là hành động tri ân, thể hiện sự tôn trọng luật nhân quả, và điều quan trọng nhất là sự thanh tịnh, trang nghiêm.
Vì vậy, nơi thờ cúng không phụ thuộc vào việc Táo quân gắn với bếp hay không, mà phải là nơi sạch sẽ, cao ráo, thanh tịnh và thể hiện được sự tôn kính. Chỉ cần ở không gian phù hợp, gọn gàng, đẹp đẽ và thơm tho, gia đình đều có thể tiến hành nghi lễ. Việc cúng Táo quân không nên căn cứ máy móc vào vị trí bếp, mà cần hiểu đúng ý nghĩa tinh thần của việc thờ cúng trong đời sống gia đình.
