Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, TS Vũ Thế Khanh, Tổng Giám đốc Liên hiệp Khoa học công nghệ Tin học ứng dụng UIA cho hay, trong tâm thức người Việt, rằm tháng Giêng (Tết Nguyên tiêu) không chỉ là dịp "ăn Tết lại" mà còn là thời điểm linh thiêng để kết nối với cội nguồn.

Tuy nhiên, nhiều gia đình đã chạy đua sắm lễ, cúng bái theo kiểu "đổi chác" mà không hiểu rằng, cúng gia tiên không phải là dâng thức ăn vật chất, mà là dâng lên những giá trị tinh thần tinh khiết nhất. Để lễ cúng thực sự linh ứng, gia chủ nên thực hiện theo triết lý "Ngũ vị thực", 5 món ăn trong sạch cho tâm hồn.

Tịnh tài và Tịnh vật, lễ vật được kết tinh từ mồ hôi và lòng thành

Món đầu tiên trong "Ngũ vị thực", theo TS Vũ Thế Khanh chính là Tịnh tài. Tiền cúng không cần nhiều nhưng phải là "tiền sạch", tức là những đồng tiền làm ra từ mồ hôi, công sức lao động chân chính hoặc tiền tiết kiệm. Tuyệt đối không dùng tiền từ tham nhũng, trộm cắp hay lừa đảo để dâng cúng, bởi người âm sẽ cảm thấy xấu hổ và đau lòng thay vì được hưởng phúc.

Một bí quyết để nhân đôi công đức là sau khi cúng xong, gia chủ nên nhân danh tổ tiên mang số tiền đó đi làm việc thiện như giúp đỡ gia đình chính sách, xây cầu đường hay hỗ trợ người nghèo. Khi đó, đồng tiền mới thực sự trở thành "tiền công đức" có giá trị ở cả hai thế giới.

Tiếp theo là Tịnh vật, tức là những đồ lễ hữu hình. Một sai lầm phổ biến là cúng vàng mã, ngựa giấy, ô tô giấy với suy nghĩ "trần sao âm vậy". Thực tế, thế giới tâm linh không sử dụng những phương tiện vật lý này. Thậm chí, việc cúng ngựa giấy còn gây ra những hiểu lầm phi lý như ai sẽ chăn dắt hàng vạn con ngựa đó ở cõi âm.

Thay vì đồ giả, hãy dâng những vật phẩm thật, thanh tịnh như hoa thơm, quả ngọt hoặc những món đồ mà lúc sinh thời người thân yêu thích. Lễ vật chỉ là "giáo cụ trực quan" để chứng minh lòng thành, quan trọng nhất vẫn là sự rung động trong tâm thức của người sống gửi tới người quá cố.

“Đặc biệt, nên tránh sát sinh để làm cỗ cúng, bởi lòng từ bi là món quà quý giá nhất dâng lên tổ tiên”, TS Vũ Thế Khanh lưu ý.

Hỷ, Hiếu và Pháp thực, đỉnh cao của đạo hiếu và sự giác ngộ

TS Vũ Thế Khanh cho hay, nếu Tịnh tài và Tịnh vật thuộc về phần "hình", thì ba món còn lại chính là phần "hồn" của lễ cúng. Hỷ thực là việc thực hiện nghi lễ với tinh thần hoan hỷ, vui vẻ. Nếu vừa cúng vừa xót xa tiền bạc, vừa làm vừa than vãn vất vả thì người âm sẽ cảm nhận được sự miễn cưỡng đó và lễ cúng sẽ mất đi sự thiêng liêng. Một nụ cười, một tâm thế bình an khi đứng trước bàn thờ có giá trị hơn mọi mâm cao cỗ đầy.

Thứ tư là Hiếu thực, cúng bằng lòng biết ơn sâu sắc. Lễ cúng gia tiên phải xuất phát từ sự tri ân công ơn dưỡng dục, nhớ về những ngày cha mẹ "một nắng hai sương" để nuôi con khôn lớn.

Hiện nay có tình trạng nhiều người cúng bái theo kiểu "ra giá" với thần linh và tổ tiên, xin một được mười, cầu quan chức, tiền tài. Đó không phải là lòng hiếu thảo mà là một cuộc "đổi chác" tâm linh, khiến lễ cúng trở nên tầm thường và không thể linh ứng.

Cuối cùng và quan trọng nhất chính là Pháp thực. Đây là việc dùng những lời dạy của bậc minh sư, kinh điển Phật giáo để hướng dẫn linh hồn người quá cố. Pháp thực giúp người âm buông bỏ tham - sân - si để sớm siêu thoát. Một hành động hiếu thảo đỉnh cao của Pháp thực là người con tự nguyện nhận lấy những "nghiệp quả", những nợ nần, sai lầm mà cha mẹ có thể đã phạm phải khi còn sống để giải quyết, giúp cha mẹ nhẹ lòng ra đi. Khi gia chủ đọc kinh, nghe giảng pháp với tâm thế an lạc, linh hồn tổ tiên cũng sẽ được hưởng sự giác ngộ đó, từ đó nâng tầm tâm linh của cả gia đình.

“Cúng rằm tháng Giêng theo "Ngũ vị thực" không chỉ là một nghi lễ tôn giáo mà còn là bài học về đạo đức và trí tuệ. Bằng cách dâng lên sự trong sạch, lòng hiếu thảo và ánh sáng giác ngộ, chúng ta không chỉ báo hiếu tổ tiên một cách đúng đắn mà còn tự gieo những hạt giống thiện lành cho chính cuộc đời mình”, TS Vũ Thế Khanh khẳng định.