Họ Amphisbaenidae gồm hàng trăm loài thằn lằn giun sống chủ yếu dưới lòng đất ở châu Phi, Nam Mỹ, Caribe và một phần Địa Trung Hải. Với cơ thể dài hình ống, mắt cực nhỏ và gần như không có chân, chúng khiến nhiều người lần đầu nhìn thấy tưởng nhầm là giun khổng lồ hoặc rắn non. Thế nhưng về mặt tiến hóa, đây lại là một nhóm bò sát cực kỳ đặc biệt với lịch sử hàng triệu năm thích nghi cho cuộc sống đào hang.
Ảnh: Wikimedia Commons.
Tên gọi “amphisbaenia” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ, nghĩa là “đi theo cả hai hướng”. Người xưa tin rằng chúng có thể bò tiến hoặc lùi nhanh như nhau, thậm chí còn tưởng đầu và đuôi của chúng giống hệt nhau. Trong thần thoại Hy Lạp, Amphisbaena còn là tên một sinh vật hai đầu có thể di chuyển theo cả hai chiều. Dù thằn lằn giun thật không có hai đầu, phần đuôi tròn tù của nhiều loài quả thực dễ gây nhầm lẫn với đầu khi nhìn thoáng qua.
Ảnh: ethnobiomed.biomedcentral.
Để thích nghi với môi trường dưới đất, thằn lằn giun đã tiến hóa thành những “máy đào sinh học” đáng kinh ngạc. Hộp sọ của chúng cực kỳ cứng, hoạt động như mũi khoan giúp đẩy đất sang hai bên. Một số loài có đầu dẹt như cái xẻng, trong khi loài khác có đầu hình nêm hoặc tròn tùy kiểu đất nơi chúng sinh sống. Cơ thể được bao phủ bởi các vòng vảy xếp đều như đốt giun, giúp chúng di chuyển dễ dàng trong đường hầm hẹp.
Dù mắt rất nhỏ và thị lực kém, thằn lằn giun lại có khứu giác và khả năng cảm nhận rung động khá tốt. Chúng săn côn trùng, ấu trùng và động vật không xương sống nhỏ dưới lòng đất. Một số loài còn có tập tính phòng thủ thú vị: khi bị đe dọa, chúng nâng đuôi lên để đánh lạc hướng kẻ săn mồi, bởi phần đuôi trông khá giống đầu thật.
Ảnh: Wikimedia Commons.
Điều thú vị là dù phần lớn thằn lằn giun không có chân, một vài loài ở Mexico vẫn giữ lại đôi chân trước nhỏ xíu như “di tích tiến hóa”. Điều này giúp các nhà khoa học hiểu thêm về quá trình bò sát thích nghi với đời sống đào hang. Trong cây tiến hóa, thằn lằn giun gần với thằn lằn hơn là rắn, dù ngoại hình khiến nhiều người nghĩ ngược lại.
Vì sống bí mật dưới lòng đất, các loài Amphisbaenidae vẫn còn rất ít được nghiên cứu. Nhiều loài chỉ được phát hiện khi đào đất hoặc sau những cơn mưa lớn. Chúng là minh chứng cho việc ngay dưới chân con người vẫn tồn tại cả một thế giới sinh vật kỳ dị mà khoa học chưa hiểu hết.
![[INFOGRAPHIC] Loài Sói lửa quý hiếm lần đầu phát hiện ở Nghệ An](https://cdn.kienthuc.net.vn/images/4d37135a2e6902fe40251b89db9105e84a02ee0931b19de246aec8a84fdf131f9e9e72637e7aaa8d38d787062e7b75fddbee3a1913cc72839aee349779717910/thumb-loai-soi-lua.jpg.avif)
