![]() |
| 5 nhà khoa học Việt Nam lọt top 100 nhà khoa học châu Á 2020 |
![]() |
| 5 nhà khoa học Việt Nam lọt top 100 nhà khoa học châu Á 2020 |
Mức độ kết hợp ngẫu nhiên của sự tiến hóa cùng những kết quả kì diệu và đa dạng nhờ quá trình này đã được các nhà khoa học tranh luận dai dẳng trong suốt nhiều thập kỷ, bởi có quá nhiều bí ẩn chưa được giải đáp. Một lý thuyết mới vừa được công bố gần đây đang cố gắng giúp lý giải hiện tượng vì sao các cá thể đời sau lại càng lúc càng thông minh hơn so với cá thể đời đầu.
Lý thuyết này có tên là “tiến hóa học hỏi”, miêu tả rằng quá trình tiến hóa của các sinh vật bắt nguồn một phần lớn từ chính kinh nghiệm sống của chúng, vì thế khiến cho chúng dần dần thông minh hơn. Đây là một bước tiến đầy mới mẻ so với các quan điểm tiến hóa cổ điển trước đây.

Sự tiến hóa của sinh vật vẫn còn nhiều bí ẩn. Nguồn: fotolia.
Theo Richard Watson, Giáo sư Sinh học tiến hóa tại trường Đại học Southampton Anh, quá trình tiến hóa có thể được phát sinh từ những kinh nghiệm sống trước đây của chính bản thân các sinh vật. Điều này giúp lý giải nguyên nhân vì sao quá trình chọn lọc tự nhiên và mang tính ngẫu nhiên lại thường chọn ra các cá thể đời sau thông minh hơn đời trước.
Trong công trình nghiên cứu có tựa đề "Xu hướng trong Sinh thái và Tiến hóa", Giáo sư Watson tuyên bố quá trình tiến hóa vẫn còn chứa đựng rất nhiều bí ẩn cần phải được tiếp tục tìm hiểu và nghiên cứu. Và lý thuyết “tiến hóa học hỏi” đã có những bằng chứng khá vững chắc dựa trên quá trình nghiên cứu cách thức hệ thần kinh nơ ron phát triển các hành vi thông minh dựa trên kinh nghiệm của các sinh vật trước đó.
"Thuyết tiến hóa của Darwin mô tả quá trình các sinh vật bị thúc đẩy bởi các động lực sinh tồn, khiến cho chúng dần thay đổi cấu trúc cơ thể để phù hợp với sự biến đổi của môi trường”, Giáo sư Watson nói - "Nhưng lý thuyết này vẫn chưa giải thích đầy đủ những khả năng phát triển kì lạ của quá trình tiến hóa. Nếu chỉ có sự tồn tại của quá trình chọn lọc tự nhiên thì vẫn không đủ yếu tố để tạo ra các đặc tính thông minh cho đời sau”.
Lý thuyết tiến hóa thông thường mô tả những biến đổi ngẫu nhiên và chọn lọc làm gia tăng dần mức độ thích ứng với môi trường của các sinh vật khi chúng tiến hóa theo thời gian. Nhưng theo Watson, lý thuyết cổ điển này chỉ có thể giải thích được sự thay đổi của cấu tạo cơ thể mà không thể giải thích được tại sao các cá thể đời sau lại phát triển những hành vi mang tính thông minh nhiều hơn các cá thể đời đầu.
Các nhà khoa học cho rằng, chính nhờ quá trình biến đổi và lựa chọn ngẫu nhiên kết hợp cùng với kinh nghiệm sống của cá thể đời trước đã tạo ra các cá thể đời sau ngày càng thông minh hơn.
Mô hình lý thuyết mới đã giúp làm sáng tỏ những mặt còn hạn chế của lý thuyết tiến hóa cổ điển. Những khiếm khuyết trong suy luận Bayes và sự lựa chọn tự nhiên trong các quần thể sinh sản vô tính và hữu tính cũng như sự tiến hóa của các mối quan hệ về mặt sinh thái giữa các loài với nhau cũng đã được giải quyết thỏa đáng.
Lý thuyết tiến hóa học hỏi giúp cho phép con người lý giải được bằng cách nào quá trình tiến hóa đã ngày càng trở nên cao cấp hơn qua thời gian. Sự tích lũy kinh nghiệm của các cá thể đời đầu truyền thừa cho các cá thể đời con chính là lời giải cho hiện tượng này. Ví dụ, bằng cách phát triển và điều khiển các biến thể, quá trình tích lũy kinh nghiệm và các mối quan hệ tương tác sinh thái sẽ tác động đến quá trình sinh sản ở sinh vật, từ đó đời con cũng thay đổi theo.
Quá trình chọn lọc tự nhiên có thể tự mình thay đổi theo chiều hướng cao cấp hơn chỉ nhờ vào kinh nghiệm sống của sinh vật.
Khi kết hợp học thuyết này cùng với các lý thuyết nền tảng khác trong lĩnh vực tiến hóa, chúng ta có thể lý giải được rất nhiều những vấn đề bằng những cách thức mới lạ và giúp nghiên cứu sâu hơn vì sao quá trình tiến hóa lại dẫn đến rất nhiều thành quả đa dạng và khác biệt như vậy.
Hình ảnh khỉ đột đực lấy tay đập ngực đã ăn sâu vào trong đầu của nhiều người. Nhưng tại sao chúng lại thích đập ngực? Người ta suy đoán rằng hành động này là để trao đổi một vài thông tin nhất định, nhưng không ai biết câu trả lời chính xác cho những gì thông tin đang được truyền tải.
Giờ đây, khỉ đột núi hoang dã (Gorilla beringei beringei) trong Vườn quốc gia Volcanoes của Rwanda đã "thổ lộ" với các nhà khoa học bí mật đập ngực của chúng.
Nghiên cứu đã được công bố trên tạp chí Scientific Reports under Nature và do Tiến sĩ Edward Wright thuộc Viện Nhân chủng học Tiến hóa Max Planck ở Đức dẫn đầu.

Khỉ đột núi (Gorilla beringei beringei) là một trong hai phân loài khỉ đột phía đông, gồm hai quần thể. Một quần thể được tìm thấy ở núi lửa Virunga ở Trung Phi, thuộc về ba vườn quốc gia: Mgahinga, ở tây nam Uganda; Volcanoes, ở tây bắc Rwanda; và Virunga ở đông Cộng hòa Dân chủ Congo. Quần thể còn lại được tìm thấy ở Vườn quốc gia cấm Bwindi tại Uganda. Một vài nhà linh trưởng học xem quần thể ở Bwindi là một phân loài tách biệt, mặc dù không có mô tả nào hoàn thành. Tháng 11, 2012, ước lượng tổng số khỉ đột núi lượng là 880 cá thể.
Từ tháng 1 năm 2014 đến tháng 7 năm 2016, các nhà nghiên cứu đã quan sát 25 con khỉ đột lưng bạc đực hoang dã được giám sát bởi Quỹ Khỉ đột Dian Fossey Quốc tế (Dian Fossey Gorilla Fund International), và ghi lại hơn 500 lần đập ngực .
Họ ghi lại âm thanh đập ngực của sáu trong số những con khỉ đột, đo nhịp điệu và thời gian của mỗi lần đập ngực của những con khỉ đột khác nhau, và tần số của các âm thanh đập ngực. Đồng thời, họ sử dụng các bức ảnh để đo chiều rộng vai của những con khỉ đột này để xác định kích thước của những con khỉ đột khác nhau.
Khỉ đột núi là con cháu của khỉ và vượn cổ tìm thấy ở châu Phi và Ả Rập vào đầu thế Oligocen (34-24 triệu năm trước). Hóa thạch nơi khỉ đột núi sống nghèo nàn và lịch sử tiến hóa của nó không rõ ràng. Khoảng 9 triệu năm trước, một nhóm linh trưởng tiến hóa thành khỉ đột, tách ra từ tổ tiên chung của chúng với con người và tinh tinh; đây là lúc chi Gorilla xuất hiện. Khỉ đột núi tách ra từ khỉ đột đồng bằng phía đông khoảng 400,000 năm trước và hai phân loài này tách ra khỏi khỉ đột phía đông khoảng 2 triệu năm trước. Có nhiều tranh luận chưa giải quyết về việc phân loại khỉ đột núi. Chi Gorilla ban đầu được đặt tên là Troglodytes năm 1847, sau đó được đổi tên là như hiện nay năm 1852. Tới năm 1967 nhà phân loại học Colin Groves đề xuất rằng tất cả chi Gorilla chỉ gồm một loài (Gorilla gorilla) với ba phân loài Gorilla gorilla gorilla (khỉ đột đồng bằng phía tây), Gorilla gorilla graueri (khỉ đột đồng bằng được tìm thấy ở tây Virungas) và Gorilla gorilla beringei (khỉ đột núi). Năm 2003, sau khi xem xét lại, khỉ đột được chia thành hai loài (Gorilla gorilla và Gorilla beringei) bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).
Sau khi phân tích các dữ liệu đo lường này, họ phát hiện ra rằng "khỉ đột núi có thể truyền tải thông tin về hình dạng cơ thể một cách đáng tin cậy bằng cách đập vào ngực". Cụ thể, những con đực lớn sẽ phát ra âm thanh có tần số thấp hơn khi chúng đập vào ngực. Các nhà nghiên cứu suy đoán rằng điều này có thể liên quan đến khoang cộng hưởng lớn của cơ thể chúng.
Các nhà nghiên cứu cũng nhận thấy rằng con đực đập ngực thường xuyên hơn trong thời kỳ động dục ở khỉ đột cái, vì vậy âm thanh của nhịp đập ngực có thể là một biểu hiện cơ thể quan trọng trong quá trình tán tỉnh, một mặt thu hút con cái và mặt khác khiến đối thủ sợ hãi.
Điều thú vị là nhịp và thời gian đập ngực của những con khỉ đột này không liên quan gì đến kích thước cơ thể, và không phải là kích thước càng lớn thì nhịp đập càng dài. Nhịp đập ngực của mỗi con khỉ đột giống như một hành vi thể hiện tính cách, thời lượng và số lần khác nhau sẽ mang đặc thù của từng cá thể. Các nhà nghiên cứu đã phân tích rằng nhịp đập cá nhân hóa có thể cho phép những con khỉ đột khác phân biệt ai đang đập ngực với chúng.

Theo các báo cáo của các vườn quốc gia nơi sinh sống của khỉ đột núi, các nguyên nhân dẫn tới việc đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng là do nạn săn trộm - khỉ đột núi thường bị thương tật vĩnh viễn do bẫy của những tay săn thú hoang hoặc bắt cá thể con tới các sở thú. Lấn chiếm nơi ở - việc mở rộng nhanh chóng các khu định cư của người dân xung quanh hành lang an toàn của vườn quốc gia. Dịch bệnh - khỉ đột núi thường xuyên được tiếp xúc với các đoàn khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới, chúng hoàn toàn có thể nhiễm bệnh truyền từ người. Chiến tranh, bất ổn chính trị - dòng người tị nạn đổ về khu vực rừng núi, chặt cây cối và săn Khỉ đột lấy thịt để phụ vụ cuộc sống tạm bợ. Chính vì những lý do trên, Tổ chức bảo vệ động vật thế giới cùng chính quyền nước sở tại đã tăng cường tuần tra, sử dụng lính có vũ trang tháo dỡ các loại bẫy, thêm nữa những công tác xác định số lượng Khỉ đột núi còn lại. Mở rộng diện tích vườn quốc gia, yêu cầu các đoàn khách du lịch đứng cách xa đàn khỉ, quản lý tốt hơn loại hình du lịch sinh thái. Một phần quan trọng nữa là giáo dục cộng đồng địa phương, tuyên truyền thông qua các tài liệu, sách và dạy cho học sinh về vấn đề đa dạng sinh học và bảo vệ loài động vật đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng này.
Cuối cùng, các nhà khoa học kết luận rằng khỉ đột núi sống trong những khu rừng nhiệt đới rậm rạp, và đôi khi chúng không thể nhìn thấy nhau ngay cả khi ở rất gần, nhưng việc đập ngực sẽ truyền tải thông tin cá nhân quan trọng để chúng liên lạc với nhau.
Ca phẫu thuật tim mạch đầu tiên tại Bệnh viện Nhi Hà Nội thành công nhờ phối hợp liên chuyên khoa, mở thêm cơ hội điều trị cho trẻ sơ sinh nguy cơ cao.
32 ngày giữ thai, một cuộc cấp cứu sơ sinh và băng huyết sau sinh. Hành trình của mẹ Linh và bé Gấu là cuộc chiến giành sự sống cho cả mẹ và con.
Mang nỗi đau “khó nói” kéo dài hàng chục năm, nhiều bệnh nhân trĩ nặng đã tìm lại được chất lượng cuộc sống nhờ phương pháp phẫu thuật laser hiện đại, ít đau.
Tiểu máu sau tai nạn giao thông có thể là dấu hiệu chấn thương thận hoặc tổn thương nội tạng. Phát hiện sớm giúp đánh giá mức độ nguy hiểm và điều trị phù hợp.
Dây rốn một động mạch có thể xuất hiện đơn độc hoặc đi kèm bất thường thai nhi. Phát hiện sớm giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ, xây dựng kế hoạch theo dõi thai kỳ.
Những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày như vận động, ăn uống lành mạnh, ngủ đủ giấc và duy trì kết nối xã hội có thể góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Phế cầu khuẩn có thể gây viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết ở trẻ nhỏ. Đáng lo ngại, một số chủng vi khuẩn đã kháng nhiều loại kháng sinh.
Thừa cân, ít vận động, ăn uống thiếu lành mạnh và thiếu ngủ làm tăng nguy cơ tiểu đường type 2. Nhận diện yếu tố nguy cơ và kiểm tra đường huyết sớm.
Omega-3 có thể giúp giảm triglycerid, nhưng không phải giải pháp thay thế việc điều chỉnh chế độ ăn, kiểm soát bệnh nền và điều trị đúng chỉ định.
Keo 502 có khả năng kết dính rất nhanh khi tiếp xúc với độ ẩm. Nếu dính vào mắt, việc cố banh mi hoặc tự bóc keo có thể khiến tổn thương nghiêm trọng hơn.
Bí tiểu xuất hiện sau những cơn đau lưng lan xuống chân có thể là dấu hiệu chèn ép thần kinh nguy hiểm, cần được cấp cứu kịp thời để tránh di chứng.
Tê bì, yếu cơ tiến triển có thể là dấu hiệu viêm đa rễ dây thần kinh – bệnh lý có nguy cơ gây liệt tứ chi, suy hô hấp nếu chẩn đoán và điều trị muộn.
Hơn 30 trung tâm phẫu thuật tim mạch, thực hiện 12.000–14.000 ca mỗi năm, Việt Nam đang từng bước khẳng định năng lực làm chủ kỹ thuật phẫu thuật chuyên sâu.
Không mất ý thức, bụng mềm, chỉ đau âm ỉ vùng hạ sườn phải nhưng người đàn ông 63 tuổi đã bị chấn thương gan độ V, có dấu hiệu chảy máu trong ổ bụng.
32 ngày giữ thai, một cuộc cấp cứu sơ sinh và băng huyết sau sinh. Hành trình của mẹ Linh và bé Gấu là cuộc chiến giành sự sống cho cả mẹ và con.
Phế cầu khuẩn có thể gây viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết ở trẻ nhỏ. Đáng lo ngại, một số chủng vi khuẩn đã kháng nhiều loại kháng sinh.
Một tổn thương sụn chêm dễ bị bỏ sót có thể khiến khớp gối thoái hóa nhanh chóng, đánh mất cơ hội bảo tồn khớp tự nhiên nếu không được điều trị kịp thời.
Sốt rét run, đau bụng âm ỉ, huyết áp tụt 80/60 mmHg, người phụ nữ 34 tuổi được xác định mắc hội chứng Fitz-Hugh-Curtis hiếm gặp.
Những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày như vận động, ăn uống lành mạnh, ngủ đủ giấc và duy trì kết nối xã hội có thể góp phần bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Sau phẫu thuật kết hợp xương, trẻ bị gãy trên lồi cầu xương cánh tay cần được theo dõi và tập phục hồi chức năng đúng thời điểm để hạn chế cứng khớp.
Không ít người lầm tưởng hết sốt là bệnh đã thuyên giảm. Tuy nhiên, đây có thể là thời điểm sốt xuất huyết bước vào giai đoạn nguy hiểm.
Xôi mặn, cháo trắng, bánh mì hay bún phở đều có thể làm tăng đường huyết nếu ăn quá nhiều. Người bệnh cần chú ý lượng tinh bột trong mỗi bữa.
Rau xanh, trái cây và chế độ ăn cân bằng giúp nâng đỡ sức khỏe miễn dịch, nhưng không có thực phẩm nào được chứng minh có thể loại bỏ virus HPV.
Dây rốn một động mạch có thể xuất hiện đơn độc hoặc đi kèm bất thường thai nhi. Phát hiện sớm giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ, xây dựng kế hoạch theo dõi thai kỳ.
Một chai nước ngọt cũ được dùng để đựng hóa chất đã khiến trẻ nhỏ gặp tai nạn nguy hiểm. Bác sĩ cảnh báo những sai lầm trong bảo quản hóa chất tại gia đình.
Tiểu máu sau tai nạn giao thông có thể là dấu hiệu chấn thương thận hoặc tổn thương nội tạng. Phát hiện sớm giúp đánh giá mức độ nguy hiểm và điều trị phù hợp.
Keo 502 có khả năng kết dính rất nhanh khi tiếp xúc với độ ẩm. Nếu dính vào mắt, việc cố banh mi hoặc tự bóc keo có thể khiến tổn thương nghiêm trọng hơn.
Mỗi năm, Việt Nam có hơn 100.000 trẻ sinh non. Nhiều trẻ cân nặng dưới 500g đã được cứu sống, nhưng hành trình phát triển vẫn cần chăm sóc và theo dõi liên tục.
Mang nỗi đau “khó nói” kéo dài hàng chục năm, nhiều bệnh nhân trĩ nặng đã tìm lại được chất lượng cuộc sống nhờ phương pháp phẫu thuật laser hiện đại, ít đau.
Từ chuẩn hóa cách đo huyết áp đến cá thể hóa điều trị và ứng dụng công nghệ số, hướng dẫn ISH 2026 đưa ra nhiều thay đổi đáng chú ý trong thực hành lâm sàng.