Trên những tấm bản đồ châu Âu thời Trung đại và Phục hưng, phần phía Nam địa cầu đôi khi được lấp đầy bởi một vùng đất rộng lớn mang tên Terra Australis Incognita, nghĩa là “vùng đất phương Nam chưa được biết đến”.

Đó không đơn thuần là một hòn đảo chưa tìm thấy, mà là giả thuyết về một lục địa khổng lồ được cho là cần thiết để cân bằng các khối đất ở bán cầu Bắc. Ý tưởng này đã thúc đẩy nhiều chuyến hải hành, góp phần mở rộng hiểu biết của người châu Âu về thế giới.

Ảnh: news.griffith.edu.au

Nguồn gốc của giả thuyết có thể truy về địa lý học Hy Lạp cổ đại. Nhà địa lý Ptolemy từng hình dung những vùng đất rộng lớn ở phía Nam thế giới đã biết. Khi các nhà hàng hải châu Âu bắt đầu vượt đại dương, những vùng biển chưa được khảo sát trên bản đồ trở thành khoảng trống để trí tưởng tượng và các lý thuyết địa lý lấp đầy.

Từ thế kỷ XVI, các đoàn thám hiểm Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và Hà Lan tiến sâu vào Thái Bình Dương để tìm tuyến thương mại mới, đồng thời khảo sát những vùng đất chưa được ghi nhận. Năm 1606, Willem Janszoon trên tàu Duyfken tiếp cận bờ biển Australia ngày nay. Những chuyến đi của các thủy thủ Hà Lan tiếp theo dần hé lộ đường nét của lục địa này, nhưng chưa giải đáp hết câu hỏi liệu còn một khối đất khổng lồ nào khác nằm xa hơn về phía Nam.

Một trong những người theo đuổi giấc mơ ấy là nhà hàng hải Tây Ban Nha Pedro Fernández de Quirós. Trong chuyến thám hiểm năm 1605–1606, ông tin rằng mình đã tìm thấy lục địa phương Nam khi đặt chân đến vùng đất mà ông gọi là Terra Australis del Espíritu Santo. Nhưng nơi đó thực chất thuộc quần đảo New Hebrides, nay là Vanuatu. Chuyến đi không tìm ra lục địa huyền thoại, song cho thấy sức mạnh của niềm tin địa lý trong việc thúc đẩy những cuộc thám hiểm đầy rủi ro.

Ảnh: meisterdrucke.lu

Đến thế kỷ XVII, nhà hàng hải Hà Lan Abel Tasman tiếp tục khảo sát vùng biển phía Nam. Năm 1642, ông nhìn thấy Tasmania và New Zealand, góp phần mở rộng đáng kể bản đồ hàng hải châu Âu. Tuy nhiên, những phát hiện này không chứng minh được sự tồn tại của một lục địa khổng lồ bao quanh cực Nam.

Bước ngoặt quyết định đến với James Cook trong chuyến hải hành thứ hai, kéo dài từ năm 1772 đến 1775. Với hai con tàu Resolution và Adventure, Cook tiến sâu vào Nam Đại Dương, vượt qua Vòng Nam Cực và đi xa hơn về phía Nam so với các nhà thám hiểm châu Âu trước đó. Ông không tìm thấy lục địa ôn hòa rộng lớn như các bản đồ giả định. Thay vào đó, chuyến đi góp phần chứng minh rằng nếu có một lục địa ở cực Nam, nó phải nằm trong vùng khí hậu băng giá khắc nghiệt.

Nghịch lý là Terra Australis không hoàn toàn biến mất: ý tưởng về một vùng đất phương Nam cuối cùng được hiện thực hóa theo cách khác, khi các đoàn thám hiểm thế kỷ XIX xác nhận sự tồn tại của châu Nam Cực. Còn Australia, dù không phải lục địa khổng lồ mà các học giả từng tưởng tượng, đã trở thành một phần quan trọng của lịch sử hàng hải và thuộc địa châu Âu.

Cuộc tìm kiếm Terra Australis vì thế vừa là hành trình khám phá địa lý, vừa là câu chuyện về cách một giả thuyết có thể định hình lịch sử. Những nhà hàng hải không tìm thấy thế giới như họ hình dung, nhưng chính các chuyến đi thất bại ấy đã giúp bản đồ Trái đất ngày càng chính xác hơn.