Gắn bó với nghề dạy học từ năm 1928 đến cuối đời, GS Đặng Thai Mai (1902-1984) là nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học có nhiều đóng góp cho nền giáo dục nước nhà. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, GS Đặng Thai Mai đã lần lượt giữ nhiều trách nhiệm khác nhau trong ngành giáo dục: Giáo sư đại học, Bộ trưởng Bộ Giáo dục (1946), Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Văn khoa (1949), Giám đốc Sở Giáo dục Liên khu IV (1951), Hiệu trưởng trường Dự bị Đại học và Sư phạm cao cấp Liên khu IV (1952), Chủ nhiệm khoa Văn, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Đại học Sư phạm Hà Nội (1956). Ông là người thầy tài đức của rất nhiều thế hệ nhà giáo. Hầu hết các giáo sư văn học của đất nước trong hơn nửa thế kỷ qua đều là học trò của ông.

Giáo sư Đặng Thai Mai đã được tặng thưởng huân chương Hồ Chí Minh và giải thưởng Hồ Chí Minh, tên của ông được đặt cho đường phố tại Hà Nội và nhiều thành phố khác trên cả nước.

Giữ vững khí tiết người thầy trong nhà tù thực dân

Theo tư liệu cung cấp từ Khoa Ngữ văn, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội, từ bài viết của PGS Nguyễn Văn Hoàn (nguyên giảng viên Khoa Ngữ Văn, Trường ĐHSP Hà Nội), GS Đặng Thai Mai (1902-1984), quê làng Lương Điền, tổng Bích Hào, nay thuộc xã Thanh Xuân, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông là một trong những học giả lớn của đất nước, từng tham gia cách mạng và bị thực dân Pháp bắt, tù đày. Riêng trong lịch sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ông là một trong những người sáng lập trường Dự bị đại học ở Thanh Hóa, đồng thời là vị hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Sư phạm Văn khoa, giai đoạn 1954-1956.

Năm 1928, sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Sư phạm Đông Dương tại Hà Nội, Đặng Thai Mai bắt đầu cuộc đời nhà giáo. Chính quyền thực dân dường như muốn tỏ ra rộng lượng với con cháu hạng “cừu gia tử đệ” đã bổ dụng Đặng Thai Mai làm giáo sư Trường Quốc học Huế, một trường công có tiếng hồi đó..

Nhưng từ đáy sâu tâm hồn người thầy giáo trẻ 26 tuổi này, vẫn xót xa bao vết thương lòng. Trước đó ít năm, cha ông từng tham gia phong trào Duy Tân, bị đày ra Côn Đảo 13 năm. Khi trở về nhà, ông cụ chỉ sống thêm một năm trong tình trạng đau yếu rồi qua đời. Trước đó, ông nội Đặng Thai Mai tham gia phong trào Cần Vương, bị kết án tù, sau khi trở về nhà được 10 ngày thì mất. Chú là Đặng Thúc Hứa, cô là Đặng Quỳnh Anh hoạt động cứu nước ở Xiêm.

Những năm tháng sinh viên, Đặng Thai Mai từng tham gia phong trào đòi ân xá cho Phan Bội Châu, truy điệu Phan Châu Trinh, hoạt động trong các hội Phục Việt, Hưng Nam rồi Tân Việt. Ông cũng bước đầu tiếp xúc với sách báo cộng sản, trong đó có báo Nhân đạo (L’Humanité) của Đảng Cộng sản Pháp, báo Người cùng khổ (Le Paria) và tác phẩm Bản án chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc.

Khi phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh bùng nổ, tin tức từ quê hương Thanh Chương và những cuộc đàn áp của thực dân Pháp tác động mạnh đến Đặng Thai Mai. Ở Huế, ông tham gia phong trào Cứu tế đỏ, tổ chức quyên góp, cứu trợ đồng bào quê nhà đang gặp nguy biến.

Hoạt động ấy khiến ông bị mật thám bắt giữ ngay tại trường. Giáo sư Trần Đình Gián, một học sinh của ông sau này, từng kể lại hình ảnh không thể quên: Một buổi sáng tại Trường Quốc học Huế, khi thầy Mai đang giảng bài thì mật thám ập đến. Thầy chỉ kịp gật đầu chào học trò, rồi vẫn giữ phong thái nghiêm nghị, chỉnh tề thường ngày, bình tĩnh bước lên ô tô của mật thám.

Một học trò khác là Võ Thuần Nho, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục, nhớ lại những bài học tiếng Việt của thầy trong năm học 1930-1931. Bài luận tiếng Việt đầu tiên mà ông được học có đề bài là hai câu ca dao:

“Bầu ơi thương lấy bí cùng

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”.

Theo hồi tưởng của Võ Thuần Nho, những học sinh đã tham gia Hội học sinh đỏ đều hiểu rằng qua đề bài ấy, người thầy muốn gợi lên suy nghĩ về nghĩa đồng bào, lòng yêu nước. Những bài luận chưa kịp được chấm và trả lại bởi các học trò đã bị bắt.

Một tuần sau, Đặng Thai Mai cũng bị bắt. Tại nhà tù Phủ Doãn ở Huế, những học trò bị giam giữ nhìn thấy thầy đứng sau song sắt. Họ nhờ những tù nhân thường phạm chuyển lời hỏi thăm sức khỏe và bày tỏ mong muốn được tiếp tục học với thầy.

Khoảng 15-20 ngày sau, những học trò nhận được một gói tài liệu được buộc thật chặt. Bên trong là tập thơ Victor Hugo của Nhà xuất bản Hachette. Họ đọc và học thuộc lòng từng bài thơ. Trong ký ức của Võ Thuần Nho, câu thơ “Ceux qui vivent, ce sont ceux qui luttent” (Những người sống là những người đấu tranh) đã được nhớ mãi.

Đặng Thai Mai bị tù một năm và bị cách chức giáo sư trường công. Năm 1932, ông ra Hà Nội, tiếp tục dạy học tại các trường tư để kiếm sống. Ban đầu, ông dạy ở trường Gia Long, sau đó cùng bạn bè lập trường tư thục Thăng Long.

Người thầy nghiêm khắc, tận tâm với học trò

Trường tư thục Thăng Long trở thành một cơ sở giáo dục nổi tiếng thời kỳ đó. Nhiều nhà giáo, nhà hoạt động cách mạng như Phan Thanh, Hoàng Minh Giám, Võ Nguyên Giáp... từng tham gia giảng dạy tại đây. Ngôi trường cũng là nơi nuôi dưỡng lòng yêu nước và đào tạo cán bộ cho đất nước Việt Nam độc lập.

Năm 1937, khi Mặt trận Bình dân thắng lợi ở Pháp, Mặt trận Dân chủ Đông Dương được thành lập tại Việt Nam, Đặng Thai Mai vừa tiếp tục dạy học, vừa tham gia viết bài cho các báo của Đảng. Ông viết cho báo Tin tức bằng tiếng Việt và các báo tiếng Pháp như Lao động (Le Travail), Tập hợp (Rassemblement), Tiếng nói chúng ta (Notre voix).

Ông còn được tín nhiệm cử vào Ban trị sự Hội Truyền bá Quốc ngữ ở Bắc Kỳ, cùng học giả Nguyễn Văn Tố và Phó bảng Bùi Kỷ, người thầy cũ của ông tại Cao đẳng Sư phạm Đông Dương.

Năm 1939, Đặng Thai Mai được Đảng Cộng sản Đông Dương giới thiệu ứng cử vào Viện Dân biểu Trung Kỳ và trúng cử. Đây là giai đoạn hoạt động cách mạng công khai sôi nổi, với nhiều công việc như hội họp, viết báo, biên tập bài vở, chữa bản in thử. Dù đảm nhiệm nhiều công việc, ông vẫn duy trì đầy đủ trách nhiệm của một người thầy.

Những hồi ức của học trò trường Thăng Long cho thấy sự tận tụy của Đặng Thai Mai trong công việc giảng dạy.

Thầy thường thức rất khuya, chấm bài, chuẩn bị bài rất kỹ, thường xuyên giúp đỡ những học sinh nghèo. Trong nhà thầy, thường có dăm học sinh nghèo được thầy nuôi dưỡng, mặc dầu thầy đã tương đối đông con.

Thầy sống giản dị, chan hòa với học sinh, nhưng cũng rất nghiêm khắc trong kỷ luật học tập. Các học sinh gọi thầy là “thầy Mai đen”, tức rất “hắc”, nữ sinh thì gọi thầy là “sévère papa” (người cha nghiêm khắc). Tuy nhiên, tất cả đều rất kính trọng và yêu mến thầy.

Hồ Trúc, một trong những học trò từng ăn ở trong nhà thầy, sau này trở thành Thứ trưởng Bộ Giáo dục, còn nhớ lời Đặng Thai Mai nói về công việc chấm bài: “Tôi chấm bài khuya đến mấy cũng không ngại, chỉ cần trong đêm khuya thanh vắng được đọc một vài câu văn hay của các anh, các chị là như người đi trên sa mạc gặp được một vũng nước mát ngon lành”.

Một kỷ niệm khác được Giáo sư Nhan Bảo, Trường Đại học Bắc Kinh, nguyên là học trò trường tư thục Thăng Long, kể lại. Ông nhớ một lần thầy Mai dạy bài Bài học cuối cùng của nhà văn Alphonse Daudet. Sau khi đọc hết bài, dưới khóe mắt thâm quầng của thầy có những ngấn lệ.

Khi ấy, Nhan Bảo nghĩ thầy là người đa sầu, đa cảm, xúc động trước một áng văn hay. Nhưng nhiều năm sau, khi trưởng thành hơn và có dịp đọc lại tác phẩm bằng tiếng Anh ở đại học, ông mới hiểu được những giọt nước mắt của người thầy năm ấy.

Những câu chuyện từ học trò cho thấy Đặng Thai Mai không chỉ truyền đạt kiến thức qua bài giảng. Ông còn dành sự quan tâm đến hoàn cảnh, việc học và đời sống tinh thần của học sinh. Sự nghiêm khắc trong kỷ luật học tập đi cùng việc chăm lo, giúp đỡ những học trò còn khó khăn.

Nhà giáo dục được Bác Hồ tin tưởng, tiến cử

Ngoài giảng dạy, GS Đặng Thai Mai còn đảm nhiệm nhiều vị trí trong quản lý giáo dục. Dù ở vị trí nào, ông cũng cố gắng hoàn thành nhiệm vụ, kể cả trong những thời gian sức khỏe gặp nhiều khó khăn.

Vốn kiến thức uyên bác, tinh thần học tập và nghiên cứu không ngừng, cùng sự quan tâm đến thế hệ trẻ là những điều được nhắc đến khi nói về người thầy Đặng Thai Mai. Ông luôn tự nâng cao trình độ để theo kịp những tri thức mới, đồng thời truyền đạt cho học trò không chỉ kiến thức mà cả tấm gương sống và làm việc của một nhà giáo yêu nước, hiếu học.

Trong một lần giảng bài cho học sinh trường sư phạm, khi kể về một chi tiết vui trong tác phẩm văn học Pháp, Đặng Thai Mai nhắc đến hình ảnh cậu bé được cha công kênh đi xem hội. Vì thích thú khi được nhìn rõ hơn, cậu bé vỗ nhẹ vào đầu cha và nói: “Bố ơi, con xem rõ hơn bố”.

Từ câu chuyện ấy, ông dí dỏm nhắn nhủ, các thầy giáo cũng nên vui lòng, tự nguyện cho học sinh mượn cái vai của mình làm bậc thang để họ có thể đạt tới những trình độ cao hơn thầy.

GS Đặng Thai Mai qua đời năm 1984. Trong bài thơ tưởng niệm Đặng Thai Mai khi ông qua đời, nhà thơ Nguyễn Đình Thi gọi ông là “Người chăm sóc những luống xanh”. Hình ảnh ấy được hiểu là sự chăm sóc, dìu dắt những nhà văn trẻ, từ các lớp văn hóa kháng chiến ở Quần Tín, Thanh Hóa đến Trường Viết văn Nguyễn Du ở Hà Nội, nơi ông từng tham gia giảng dạy.

Trong điếu văn vĩnh biệt ông, thay mặt Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam, nhà thơ Huy Cận nhắc đến hình ảnh Đặng Thai Mai dạy học với tấm lòng say mê của “một nhà truyền giáo”.

Tại kỳ họp thứ nhất ngày 2/3/1946 Quốc hội khoá I (1946 – 1960), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tiến cử ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục của Chính phủ liên hiệp kháng chiến với lời giới thiệu như sau: Đặng Thai Mai là “một người đã lâu năm hoạt động trong công cuộc giáo dục quốc dân và là người mà quốc dân có thể tin rằng nếu đem việc giáo dục giao cho để gánh vác thì người ấy sẽ làm hết nhiệm vụ”.

Điều đó thể hiện sự tin tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với năng lực, kinh nghiệm của GS Đặng Thai Mai, đồng thời cho thấy vị thế và uy tín của ông trong lĩnh vực giáo dục nước nhà.