Hoạt động giám sát của Quốc hội đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Không còn dừng lại ở việc phát hiện hạn chế hay đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật, giám sát ngày nay phải trở thành công cụ kiến tạo, góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và đưa các nghị quyết chiến lược của Đảng đi vào cuộc sống. Đó cũng là những chia sẻ của TS. Lâm Văn Đoan, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội, trình bày tại Diễn đàn của Quốc hội về hoạt động giám sát năm 2026 mới đây.

Văn hóa - xã hội: Lĩnh vực càng gần dân càng cần giám sát đến cùng

Ít có lĩnh vực nào tác động trực tiếp đến đời sống Nhân dân như văn hóa, giáo dục, y tế, việc làm, an sinh xã hội, bình đẳng giới, trẻ em hay dân số. Đây đều là những chính sách liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và chất lượng phát triển bền vững của đất nước.

Theo TS. Lâm Văn Đoan, vì vậy vai trò của Quốc hội không chỉ dừng lại ở việc ban hành luật và nghị quyết mà còn phải lựa chọn đúng vấn đề để giám sát, xác định rõ trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền, kiến nghị giải pháp cụ thể và đặc biệt là theo dõi việc thực hiện các kiến nghị đó đến cùng.

Thực tiễn nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV cho thấy, hoạt động giám sát trong lĩnh vực văn hóa - xã hội đã được triển khai với quy mô lớn và ngày càng đi vào chiều sâu. Ủy ban Văn hóa và Xã hội đã tham mưu nhiều chuyên đề giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội; tổ chức hàng chục cuộc giám sát chuyên đề, khảo sát và phiên giải trình đối với Chính phủ, các bộ, ngành. Nội dung giám sát trải rộng từ y tế cơ sở, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp, nguồn nhân lực chất lượng cao đến báo chí, điện ảnh, di sản văn hóa, bảo hiểm xã hội, dân số, phòng chống thuốc giả, thực phẩm giả...

Con số khoảng 500 kiến nghị sau 30 cuộc giám sát và phiên giải trình là minh chứng cho cường độ hoạt động của cơ quan giám sát. Tuy nhiên, theo TS. Lâm Văn Đoan, giá trị lớn nhất của hoạt động giám sát không nằm ở số lượng cuộc giám sát hay số lượng kiến nghị được ban hành, mà ở khả năng chuyển hóa những kiến nghị đó thành các quyết sách và hành động quản lý cụ thể.

Một hoạt động giám sát chỉ thực sự thành công khi tạo ra sự thay đổi trong thực tiễn quản lý và trong đời sống xã hội.

Theo tham luận, chuyên đề giám sát tối cao về huy động, quản lý và sử dụng các nguồn lực phòng, chống dịch COVID-19 cùng việc thực hiện chính sách về y tế cơ sở, y tế dự phòng đã không chỉ chỉ ra những hạn chế trong quản lý nguồn lực mà còn góp phần thúc đẩy hoàn thiện chính sách về bảo hiểm y tế, y tế cơ sở, y tế dự phòng và nâng cao năng lực của hệ thống y tế quốc gia.

Tương tự, sau giám sát việc thực hiện đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông, nhiều bất cập trong triển khai chương trình giáo dục mới đã được nhận diện đầy đủ, tạo cơ sở để Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chính phủ ban hành các nghị quyết nhằm khắc phục những hạn chế trong quá trình thực hiện.

Đặc biệt, phiên giải trình về chính sách đối với giáo viên mầm non và phổ thông đã góp phần để Bộ Chính trị quyết định bổ sung 65.980 biên chế giáo viên trong giai đoạn 2022-2026.

Những ví dụ đó cho thấy, giám sát không chỉ phản ánh ý chí của cử tri mà còn là cầu nối chuyển hóa yêu cầu của thực tiễn thành chính sách, pháp luật và hành động quản lý. Khi hoạt động giám sát được tổ chức bài bản, có chiều sâu, gắn với trách nhiệm giải trình và theo dõi việc thực hiện đến cùng, hiệu lực của pháp luật được nâng cao, kỷ luật, kỷ cương được củng cố, đồng thời niềm tin của Nhân dân đối với Quốc hội cũng được tăng cường.

Đó cũng chính là giá trị cốt lõi của hoạt động giám sát trong giai đoạn phát triển mới: không chỉ phát hiện vấn đề, mà quan trọng hơn là tạo ra lời giải cho những vấn đề của thực tiễn.

Từ giám sát tuân thủ đến giám sát kiến tạo: Yêu cầu mới của nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI

Bước vào nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, đất nước đứng trước những thời cơ và thách thức đan xen. Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, già hóa dân số, biến đổi khí hậu và các vấn đề an ninh phi truyền thống đang tác động sâu sắc đến mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. Trong nước, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, tinh gọn bộ máy, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và bảo đảm an sinh xã hội đặt ra những đòi hỏi ngày càng cao đối với hoạt động lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng và giám sát tối cao của Quốc hội.

Theo TS. Lâm Văn Đoan, riêng trong lĩnh vực văn hóa - xã hội, yêu cầu không chỉ là tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật mà còn phải bảo đảm tính khả thi của chính sách, tính công bằng trong thụ hưởng và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản của người dân, nhất là đồng bào vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số, miền núi và hải đảo. Những bài toán về chất lượng giáo dục, chăm sóc sức khỏe, phát triển hệ thống an sinh xã hội đa tầng, giải quyết việc làm bền vững, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh hay ứng phó với già hóa dân số đều đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, trong đó hoạt động giám sát của Quốc hội phải giữ vai trò dẫn dắt và thúc đẩy.

Từ thực tiễn đó, TS. Lâm Văn Đoan cho rằng, tư duy giám sát cần được đổi mới căn bản. Giám sát không chỉ để phát hiện những hạn chế hay sai phạm, mà phải hướng tới mục tiêu cao hơn là kiến tạo chính sách tốt hơn. Giám sát không dừng ở việc ban hành kiến nghị, mà phải gắn với cơ chế theo dõi, đôn đốc, kiểm tra và đánh giá kết quả thực hiện đến cùng. Đồng thời, hoạt động giám sát cũng không thể chỉ dựa trên báo cáo của cơ quan chịu giám sát mà phải được củng cố bằng dữ liệu thực chứng, khảo sát thực địa và ý kiến của chính những người trực tiếp thụ hưởng chính sách. Đặc biệt, phạm vi giám sát cần được mở rộng sang cả quá trình thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng thành pháp luật và chính sách cụ thể.

6 giải pháp để giám sát thực sự trở thành động lực phát triển

Từ những yêu cầu của giai đoạn mới, TS. Lâm Văn Đoan đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát của Quốc hội trong nhiệm kỳ khóa XVI.

Trước hết là tăng cường tính Đảng trong hoạt động giám sát. Theo đó, nội dung giám sát phải bám sát các nghị quyết, kết luận của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư; lấy kết quả thực hiện các mục tiêu mà Đảng đề ra làm căn cứ quan trọng để đánh giá hiệu quả thực thi chính sách, pháp luật và đánh giá trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân. Trọng tâm là giám sát việc thể chế hóa và tổ chức thực hiện các nghị quyết chiến lược của Đảng trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, phát triển nguồn nhân lực và chuyển đổi số.

Giải pháp thứ hai là tiếp tục đổi mới chương trình giám sát theo hướng bám sát Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị; tập trung vào những vấn đề nền tảng của phát triển con người và phát triển bền vững, đồng thời giám sát việc triển khai các luật, nghị quyết mới, đặc biệt là các chính sách tháo gỡ điểm nghẽn, cải cách thủ tục hành chính và đổi mới phương thức quản lý trong lĩnh vực văn hóa - xã hội.

Thứ ba là chuyển mạnh sang mô hình giám sát dựa trên dữ liệu và kết quả đầu ra. Hoạt động giám sát cần được tiến hành xuyên suốt trong toàn bộ vòng đời của chính sách, từ khâu ban hành văn bản, tổ chức thực hiện đến đánh giá giữa kỳ và cuối kỳ; kết hợp giữa tiêu chí định tính và định lượng; khai thác hiệu quả cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để nâng cao chất lượng phân tích, dự báo và đánh giá chính sách.

Thứ tư là theo dõi, đôn đốc và tái giám sát việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát. Theo TS. Lâm Văn Đoan, giá trị cuối cùng của giám sát không nằm ở số lượng cuộc giám sát hay số lượng kiến nghị, mà ở những chuyển biến thực chất đối với sự phát triển của đất nước và cuộc sống của Nhân dân. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế theo dõi thường xuyên, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức, cá nhân; công khai kết quả thực hiện và đẩy nhanh xây dựng phần mềm chuyên biệt phục vụ hoạt động giám sát của Quốc hội.

Thứ năm là tăng cường phối hợp giữa hoạt động giám sát của Quốc hội với công tác kiểm tra của Đảng, thanh tra và kiểm toán. Việc chia sẻ thông tin, khai thác kết quả thanh tra, kiểm toán sẽ giúp lựa chọn đúng những "điểm nghẽn" về thể chế và tổ chức thực hiện để giám sát, đồng thời hạn chế sự chồng chéo, nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước.

Cuối cùng là xây dựng đội ngũ cán bộ tham mưu có trình độ chuyên môn sâu, tư duy phân tích chính sách hiện đại, khả năng khai thác dữ liệu; đồng thời huy động mạnh mẽ sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, cơ sở nghiên cứu và các tổ chức xã hội trong toàn bộ quá trình chuẩn bị, tổ chức và theo dõi kết quả giám sát.

Giám sát phải trở thành động lực kiến tạo phát triển

Từ những phân tích và đề xuất trên, TS. Lâm Văn Đoan cho rằng, không chỉ dừng lại ở việc đổi mới kỹ thuật hay quy trình giám sát. Điều cốt lõi là đổi mới tư duy, đưa hoạt động giám sát trở thành một cấu phần quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại.

Trong giai đoạn đất nước triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cùng các nghị quyết chiến lược về xây dựng pháp luật, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, giáo dục, y tế và phát triển kinh tế tư nhân, Quốc hội càng phải khẳng định vai trò là trung tâm kết nối giữa chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và yêu cầu của thực tiễn.

Giám sát vì thế không chỉ là quyền năng hiến định mà còn là trách nhiệm chính trị trước Đảng, trước Nhân dân. Một nền giám sát hiện đại phải dựa trên dữ liệu, bằng chứng và kết quả; phải theo sát quá trình thể chế hóa các nghị quyết của Đảng; phải truy đến cùng trách nhiệm thực thi; và quan trọng hơn cả là tạo ra những chuyển biến có thể đo đếm được trong đời sống xã hội.

Đó cũng là nền tảng để hoạt động giám sát của Quốc hội ngày càng thực chất, chuyên nghiệp và hiện đại hơn; góp phần bảo đảm các chủ trương, nghị quyết của Đảng được thể chế hóa đầy đủ, tổ chức thực hiện hiệu quả và mang lại những chuyển biến rõ nét trong đời sống Nhân dân. Khi giám sát thực sự trở thành động lực kiến tạo phát triển, Quốc hội sẽ tiếp tục khẳng định vai trò là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, đồng hành cùng Chính phủ tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia và hiện thực hóa các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.