Sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào Iran ngày 28/2, một trong những mục tiêu trọng yếu được nhắm tới là hệ thống phòng không tầm xa S-300PMU-2 bảo vệ thủ đô Tehran.

Bên cạnh các tổ hợp nội địa như Bavar-373 hay Khordad-15, S-300PMU-2 do Nga sản xuất được xem là lá chắn chiến lược của Iran. Đây cũng là hệ thống mà Washington và Tel Aviv đã chuẩn bị nhiều năm để đối phó.

Tiếp cận S-300 từ sau Chiến tranh Lạnh

Sau khi Hiệp ước Warsaw tan rã, Mỹ và các nước NATO đã tiếp cận nhiều biến thể S-300 đời đầu từ Đông Âu. Ukraine - quốc gia thừa hưởng kho S-300 lớn - được cho là đã chuyển một số hệ thống S-300PS/PT để phương Tây nghiên cứu.

Dù các phiên bản này kém hơn dòng S-300PM ra đời năm 1992, chúng vẫn giúp NATO hiểu sâu về cấu trúc radar, quy trình chỉ huy – kiểm soát và giới hạn tác chiến của hệ thống phòng không Nga.

Bước ngoặt quan trọng là khi Hy Lạp tiếp nhận tổ hợp S-300PMU-1 (ban đầu bán cho Cyprus). Athens đã cho phép NATO và Israel tiến hành nhiều phi vụ mô phỏng tấn công vào mục tiêu được S-300 bảo vệ. Điều này giúp lực lượng phương Tây làm quen dải tần radar, thử nghiệm tác chiến điện tử và hoàn thiện chiến thuật chế áp phòng không (SEAD).

Thu thập tình báo trong xung đột Nga - Ukraine

Từ năm 2022, Không quân Mỹ triển khai tiêm kích F-35A hoạt động gần chiến trường Ukraine nhằm thu thập tín hiệu điện tử từ các hệ thống phòng không Nga, trong đó có các biến thể S-300 mới hơn.

Theo chỉ huy Không đoàn 388 của Mỹ, các chuyến bay này cho phép thu thập dữ liệu về chế độ radar, trạng thái “dự trữ thời chiến” và những cấu hình chưa từng được ghi nhận trước đó. NATO định danh S-300PMU-1/2 là SA-20.

Song song, Thủy quân Lục chiến Mỹ năm 2025 còn sử dụng mô hình kích thước thật mô phỏng S-300 trong cuộc tập trận Resolute Hunter tại căn cứ Fallon, cho thấy mức độ ưu tiên cao dành cho việc chế áp hệ thống này.

S-300 Iran có gì khác?

Phiên bản S-300PMU-2 của Iran có quan hệ gần với hệ thống Hy Lạp, nhưng được sản xuất muộn hơn hai thập kỷ và có mức độ tùy biến riêng. Giới phân tích cho rằng Tehran có thể đã yêu cầu Nga điều chỉnh cấu hình nhằm giảm thiểu các điểm yếu từng bị phương Tây nghiên cứu.

Ngoài ra, hiệu quả của S-300 Iran dự kiến còn tăng nếu nước này tiếp nhận tiêm kích Su-35 – vốn có thể cung cấp dữ liệu mục tiêu và nâng cao nhận thức tình huống. Tuy nhiên, việc chiến dịch quân sự nổ ra trước thời điểm bàn giao Su-35 đã khiến khả năng tích hợp này chưa thành hiện thực.

S-300PMU-2 là hệ thống phòng không tầm xa có thể theo dõi và tấn công nhiều mục tiêu cùng lúc ở cự ly trên 150 km. Việc vô hiệu hóa tổ hợp này sẽ mở “hành lang trên không”, giúp máy bay tấn công hoạt động sâu trong lãnh thổ Iran. Khả năng chế áp S-300 không chỉ có ý nghĩa với Tehran, mà còn liên quan tới các quốc gia khác đang vận hành hệ thống tương tự.