Chỉ cần một chiếc điện thoại và vài phút rảnh rỗi, hàng triệu người trẻ có thể lướt qua hàng chục, thậm chí hàng trăm video ngắn trên TikTok, Facebook Reels, YouTube Shorts hay Instagram Reels. Những nội dung kéo dài từ vài giây đến một phút đang trở thành hình thức giải trí phổ biến nhất của thế hệ số. Tuy nhiên, đằng sau những cú vuốt màn hình tưởng chừng vô hại là tình trạng “quá tải dopamine” khiến não bộ dần thay đổi cách tiếp nhận thông tin, cảm xúc và khả năng tập trung.

Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh đóng vai trò quan trọng trong hệ thống khen thưởng của não bộ. Khi con người đạt được một mục tiêu, nhận được lời khen, chiến thắng trong trò chơi hoặc tiếp cận những nội dung thú vị, não sẽ giải phóng dopamine, tạo cảm giác vui vẻ, hưng phấn và thúc đẩy hành vi lặp lại.

Theo nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Stanford, các nền tảng video ngắn được thiết kế dựa trên cơ chế "phần thưởng biến đổi liên tục" (variable reward system). Người dùng không biết video tiếp theo sẽ thú vị hay nhàm chán, vì vậy họ tiếp tục vuốt để tìm kiếm cảm giác bất ngờ và hưng phấn. Chính sự chờ đợi phần thưởng liên tục này khiến não tiết ra dopamine nhiều lần trong thời gian ngắn.

Tiến sĩ Anna Lembke, chuyên gia tâm thần học và tác giả cuốn sách "Dopamine Nation" từng cảnh báo rằng việc tiếp xúc thường xuyên với các nguồn kích thích tức thời có thể khiến não bộ mất cân bằng giữa khoái cảm và kiểm soát hành vi. Khi não liên tục nhận được các đợt "thưởng" ngắn hạn, ngưỡng hưng phấn sẽ ngày càng cao hơn, khiến con người khó cảm thấy hứng thú với những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như học tập, đọc sách hay làm việc chuyên sâu.

Một trong những tác động rõ rệt nhất của video ngắn là làm suy giảm khả năng tập trung. Báo cáo của Microsoft Canada công bố từ năm 2015 cho thấy thời gian chú ý trung bình của con người đã giảm từ 12 giây xuống còn khoảng 8 giây. Dù nguyên nhân không hoàn toàn đến từ video ngắn, nhưng rõ ràng môi trường số với lượng thông tin dồn dập là một yếu tố quan trọng.

Khi não quen với việc tiếp nhận nội dung chỉ trong vài giây, những nhiệm vụ yêu cầu tập trung dài hạn trở nên khó khăn hơn. Nhiều người trẻ thừa nhận họ có thể xem video liên tục hàng giờ nhưng lại không thể duy trì sự tập trung trong 15 phút đọc tài liệu hoặc nghe giảng. Ngô Ngọc Khuê, sinh viên năm 2 chia sẻ: "Lúc đang học hoặc làm bài tập, khi cầm đến điện thoại để tra cứu, em luôn vô tình chuyển sang ứng dụng video và ở trong đó cả tiếng đồng hồ mà quên mất ý định ban đầu cần làm là gì".

Không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tập trung, video ngắn còn làm thay đổi cách bộ não xử lý thông tin. Thay vì suy nghĩ sâu, phân tích và ghi nhớ, não dần quen với việc tiếp nhận những mẩu thông tin ngắn gọn, đơn giản và giàu cảm xúc. Điều này có thể dẫn đến hiện tượng được gọi là "tiêu thụ thông tin nhanh", trong đó người xem liên tục tiếp nhận nội dung nhưng lại ghi nhớ rất ít.

Theo khảo sát của Trung tâm Pew Research (Mỹ), tỷ lệ thanh thiếu niên cho biết họ "gần như luôn trực tuyến" đã tăng mạnh trong những năm gần đây, mở ứng dụng chỉ vài phút nhưng cuối cùng lại dành hàng giờ đồng hồ để lướt video mà không nhận ra.

Các nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng mạng xã hội quá mức với nguy cơ lo âu, căng thẳng và rối loạn giấc ngủ. Ánh sáng xanh từ màn hình kết hợp với trạng thái kích thích thần kinh liên tục có thể làm giảm chất lượng giấc ngủ, khiến người dùng khó đi vào giấc ngủ hoặc ngủ không sâu.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, tác động có thể còn lớn hơn. Đây là giai đoạn não bộ đang phát triển mạnh về khả năng tự kiểm soát, lập kế hoạch và quản lý cảm xúc. Việc tiếp xúc quá nhiều với các nội dung ngắn, giàu kích thích có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành các kỹ năng này.

Tuy nhiên, video ngắn không hoàn toàn có hại. Nhiều nội dung giáo dục, khoa học, ngoại ngữ hay kỹ năng sống đang được truyền tải hiệu quả thông qua định dạng này. Vấn đề nằm ở thời lượng sử dụng và cách người dùng tiếp cận.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và nhiều hiệp hội tâm lý khuyến nghị người trẻ nên chủ động kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị số, hạn chế xem video ngắn trước giờ ngủ, đồng thời duy trì các hoạt động đòi hỏi sự tập trung dài hạn như đọc sách, chơi thể thao hoặc giao tiếp trực tiếp.

Trong bối cảnh video ngắn đang trở thành một phần không thể thiếu của đời sống hiện đại, thách thức không nằm ở việc loại bỏ chúng khỏi cuộc sống mà là học cách sử dụng công nghệ một cách cân bằng. Nếu không được kiểm soát, những cú vuốt màn hình kéo dài vài giây có thể âm thầm định hình lại cách não bộ suy nghĩ, học tập và cảm nhận thế giới xung quanh.