Cỗ Tết người Hà Nội không chỉ đơn thuần là những món ăn ngon, mà là một tác phẩm nghệ thuật thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và cốt cách thanh lịch của người Tràng An.

Triết lý "ăn lấy vị, không ăn lấy lượng"

Người Hà Nội xưa nổi tiếng kỹ tính. Mâm cỗ Tết là dịp để các bà, các mẹ phô diễn sự khéo léo, đảm đang qua bàn tay "nữ công gia chánh". Điểm đặc trưng nhất của cỗ Tết Hà Nội chính là sự tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc "6 bát 8 đĩa" tượng trưng cho phát tài, phát lộc hoặc “4 bát 6 đĩa”, hay “4 bát 4 đĩa” tượng trưng cho 4 mùa và 4 phương và cũng tùy theo điều kiện kinh tế của từng gia đình, nhưng dù ít hay nhiều, mọi thứ đều phải được bày biện hài hòa, đẹp mắt.

Mâm cỗ truyền thống luôn đề cao sự cân bằng: giữa màu sắc (ngũ hành), giữa các loại thực phẩm (động vật và thực vật) và cân bằng trong vị giác (chua, cay, mặn, ngọt).

Những món không thể thiếu trong mâm cỗ

Các món ăn trong ngày Tết của người miền Bắc nói chung, Hà Nội nói riêng thường có: Gà luộc, xôi gấc (hoặc xôi đỗ xanh), món xào, giò, chả, nem. Có gia đình còn bày cả thịt đông, cá kho... Các món bát trong ngày Tết thường có: Canh măng, canh miến, canh bóng, canh chim câu hầm… Các đĩa bày biện thức ăn trong mâm cỗ Tết của người Hà Nội cũng nhỏ hơn so với các nơi khác, điều này làm nên sự khác biệt.

Mâm cỗ Tết Hà Nội là sự tổng hòa của rất nhiều món ăn truyền thống, mỗi món mang một ý nghĩa riêng:

Bánh chưng – linh hồn ngày Tết: Không giống bánh chưng miền Nam, miền Trung thường gói hình trụ (bánh tét), bánh chưng Hà Nội nhất thiết phải vuông vức, gói bằng lá dong xanh mướt, buộc lạt giang đều đặn. Chiếc bánh tượng trưng cho Đất, với nhân đậu xanh vàng óng và thịt mỡ béo ngậy, là biểu tượng của sự no đủ, phồn vinh.

Gà luộc rắc lá chanh: Gà dùng để cúng Tết phải là gà trống thiến, da vàng óng, mỏ ngậm bông hồng đỏ thắm. Miếng gà được chặt vuông vức, da không được rách, rắc thêm những sợi lá chanh thái chỉ mỏng tang như tơ. Màu vàng của gà tượng trưng cho sự khởi đầu thuận lợi, may mắn.

Nem rán: Mâm cỗ Tết của người Hà Nội không thể thiếu món nem rán. Nem làm từ nhân thịt lợn băm nhỏ, trộn với miến, nấm, mộc nhĩ, cuộn trong bánh đa nem rán giòn. Khi ăn chấm cùng nước mắm chua ngọt, dưa góp và rau sống. Nem là món ăn dễ làm, hương vị thơm ngon hợp khẩu vị cả người lớn và trẻ nhỏ.

Giò lụa và chả quế: Giò lụa Hà Nội phải mịn màng, khi cắt ra có những lỗ nhỏ li ti (mắt cua) chứng tỏ thịt tươi và giã kỹ. Bên cạnh đó là miếng chả quế vàng ruộm, thơm nồng mùi quế chi, tạo nên sự sang trọng cho mâm cỗ.

Thịt đông: Một điều nữa làm nên đặc trưng của mâm cỗ Tết Hà Nội nói riêng và của miền Bắc nói chung, ấy chính là những món ăn mang đậm chất khí hậu của mùa đông. Thịt đông là một trong những món như vậy. Phần thịt đông trong suốt như tượng trưng cho một khởi đầu của sự tinh khôi, trong trẻo, mang lại may mắn cả năm. Hơn nữa, sự gắn kết của từng miếng thịt cũng như sự gắn kết trong tâm hồn của các thành viên trong gia đình, mang lại một hạnh phúc sum vầy.

Xôi gấc: Thường xuất hiện trong cỗ Tết với màu thắm đỏ tự nhiên tượng trưng cho sự may mắn, đượm tình thân và một năm nhiều vẹn tròn.

Hành muối cũng là một thành phần cực kỳ quan trọng. "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ" – vị chua dịu, cay nhẹ của hành muối giúp giải ngấy cho các món nhiều đạm, khiến bữa ăn trở nên tròn vị hơn.

Canh bóng thả – sự cầu kỳ tinh tế: Đây có lẽ là món ăn thể hiện rõ nhất nét thanh tao của người Hà Nội. Bát canh bóng phải có nước dùng gà trong vắt, miếng bóng bì được tẩy gừng rượu thơm tho, thái hình quả trám. Đi kèm là súp lơ, cà rốt tỉa hoa, đậu Hà Lan, tôm nõn, nấm hương và những viên mọc nhỏ xíu. Một bát canh mà như gói gọn cả một vườn hoa xuân.

Ảnh minh họa/Internet

Bát canh măng ninh với móng giò: Món ăn kết hợp măng khô xé nhỏ hoặc thái miếng vừa vặn được hầm nhừ, giữ độ giòn sần sật, cùng móng giò béo ngậy, nấm hương và mộc nhĩ thơm lừng trong nước dùng ngọt thanh từ xương. Được bày biện cùng một củ hành để dài, chần sơ qua nước sôi vắt lên đẹp mắt. Canh măng móng giò không chỉ ngon miệng mà còn thể hiện sự cầu kỳ, tinh tế trong ẩm thực Hà Nội xưa.

Canh măng mực: Trong các gia đình Hà Nội gốc, bát canh măng mực là món "sang" nhất. Măng khô được tước nhỏ như sợi chỉ, xào cùng mực khô đã được nướng và xé nhỏ li ti. Vị ngọt của măng hòa cùng vị đậm đà của biển cả tạo nên một hương vị khó quên.

Canh miến nấu lòng gà: Canh miến nấu lòng gà là món canh quen thuộc, đặc trưng trong mâm cỗ Tết truyền thống của người Hà Nội, nổi bật với hương vị ngọt thanh từ nước dùng gà, dai giòn của miến dong và lòng gà xào săn, hòa quyện nấm hương, mộc nhĩ, hành răm, tạo nên sự ấm áp, tinh tế cho bữa cơm gia đình đầu xuân.

Mâm cỗ Tết của người Hà Nội nổi bật với sự hài hòa màu sắc, tượng trưng cho quan niệm ngũ hành và ước mong năm mới vẹn tròn. Màu đỏ của xôi gấc thể hiện may mắn, màu vàng của gà luộc, bánh chưng, mâm quả tượng trưng sự thịnh vượng, xanh của bánh chưng/lá chanh, trắng của giò/thịt đông, tím/đen của các loại quả tượng trưng sự sinh sôi, gắn kết và sức khỏe. Sự kết hợp các màu sắc trong mâm cỗ Tết không chỉ làm đẹp không gian thờ cúng mà còn gửi gắm nguyện vọng về sự hài hòa, trọn vẹn và phát đạt của gia chủ.

Nét đẹp trong văn hóa thưởng thức

Cỗ Tết không chỉ là ăn, mà là dịp để gia đình quây quần. Sau khi làm lễ cúng tất niên hoặc cúng sáng mồng một, cả gia đình sẽ cùng ngồi lại quanh mâm cỗ. Người già được mời ngồi vị trí trang trọng nhất, con cháu gắp những miếng ngon nhất mời ông bà, cha mẹ.

Trong bữa cỗ, người Hà Nội thường trò chuyện nhẹ nhàng, tránh nói những điều xui xẻo. Họ nhấm nháp chút rượu nếp thơm nồng hoặc chén trà sen sau bữa ăn, tạo nên một không khí ấm cúng, tĩnh lặng giữa tiết trời se lạnh của mùa đông miền Bắc.

Ngày nay, dù cuộc sống hối hả và nhiều gia đình chọn cách đặt cỗ nấu sẵn, nhưng những giá trị cốt lõi của mâm cỗ Tết Hà Nội vẫn không hề thay đổi. Đó là biểu tượng của sự hiếu thảo đối với tổ tiên, là sợi dây kết nối các thế hệ, là "mã gen" văn hóa giúp người Hà Nội dù đi đâu xa cũng luôn nhớ về nguồn cội.

Mâm cỗ Tết không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn bồi đắp tâm hồn, nhắc nhở chúng ta về một lối sống biết ơn và trọng lễ nghĩa.