Trung Quốc đang đứng trước cơ hội tạo ra một “cú sốc Trung Quốc” mới trên thị trường công nghệ toàn cầu khi đẩy mạnh phát triển robot tiên tiến và AI thể chất. Theo đánh giá của Viện Nghiên cứu Dân chủ, Xã hội và Công nghệ Mới nổi (DSET) tại Đài Bắc, Bắc Kinh đang sở hữu hàng loạt lợi thế quan trọng, từ quy mô thị trường, năng lực sản xuất đến nguồn nguyên liệu và dữ liệu thực tế. Tuy nhiên, tham vọng thống trị lĩnh vực này vẫn đối mặt với những điểm yếu đáng kể ở chip AI, cảm biến, máy công cụ chính xác và nhiều linh kiện cơ khí cao cấp.

Lợi thế lớn nhất của Trung Quốc nằm ở khả năng biến một công nghệ mới thành sản phẩm được sản xuất hàng loạt với tốc độ rất nhanh. DSET cho rằng Bắc Kinh đang áp dụng một chiến lược tương tự cách nước này từng xây dựng vị thế trong ngành xe điện và drone. Với thị trường nội địa khổng lồ, hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh cùng nguồn nhân lực dồi dào, doanh nghiệp Trung Quốc có điều kiện thử nghiệm, tối ưu và giảm giá sản phẩm nhanh hơn nhiều đối thủ. Quốc gia này hiện được cho là nắm khoảng 70% thị phần toàn cầu trong cả xe điện và drone, nhờ sự phát triển mạnh của những tên tuổi như BYD hay DJI. Mô hình đó đang được kỳ vọng sẽ tiếp tục được áp dụng với robot và AI thể chất.

Trung Quốc đang tăng tốc sản xuất robot hình người và robot chó, tạo lợi thế lớn về quy mô và chi phí.

Dấu hiệu rõ ràng nhất đã xuất hiện trên thị trường robot. Theo dữ liệu từ Smart Analytics Global được DSET dẫn lại, các doanh nghiệp Trung Quốc chiếm khoảng 85% sản lượng giao hàng robot hình người và robot chó trên toàn cầu trong năm 2025. Con số này cho thấy Trung Quốc đã nhanh chóng tạo ra ưu thế về sản xuất trong một lĩnh vực còn tương đối mới. Hệ sinh thái trong nước cũng được hỗ trợ bởi nguồn cung pin lớn, dữ liệu thực tế phong phú và khả năng tiếp cận nhiều vật liệu quan trọng, đặc biệt là nam châm vĩnh cửu đất hiếm được sử dụng trong động cơ robot. Nathanael Cheng, nhà phân tích chính sách tại DSET và trưởng nhóm nghiên cứu báo cáo, nhận định chiến lược “sức mạnh toàn dân” của Trung Quốc trong AI thể chất có nhiều điểm tương đồng với cách nước này phát triển xe điện và drone. Dù vậy, ông cũng lưu ý Trung Quốc chưa thực sự đạt đến vị trí thống trị trong cuộc đua robot toàn cầu.

Vấn đề nằm ở chỗ sản xuất được nhiều robot không đồng nghĩa với việc tạo ra những robot thông minh và tự chủ nhất. Một trong những hạn chế hiện nay của robot Trung Quốc là khả năng thực hiện các tác vụ phức tạp mà không cần con người can thiệp. Để giải quyết bài toán này, robot cần được trang bị hệ thống AI mạnh, cảm biến chính xác và phần cứng đủ năng lực xử lý dữ liệu theo thời gian thực. Đây cũng là lý do cuộc cạnh tranh AI thể chất đang trở thành mặt trận công nghệ quan trọng. Những nhân vật như Elon Musk hay Masayoshi Son đều xem robot và AI thể chất là một trong những hướng phát triển chiến lược của ngành công nghệ trong tương lai.

Một điểm yếu khác nằm sâu bên trong chuỗi cung ứng. Dù các công ty Trung Quốc có năng lực sản xuất robot rất lớn, nhiều doanh nghiệp vẫn phụ thuộc vào những linh kiện công nghệ cao từ nước ngoài. Các nền tảng chip AI hàng đầu là ví dụ tiêu biểu. Những doanh nghiệp robot Trung Quốc như Unitree, Agibot và UBtech được cho là vẫn sử dụng chip của NVIDIA làm nền tảng xử lý cho nhiều sản phẩm. Trong khi đó, Trung Quốc cũng chưa hoàn toàn tự chủ về bộ giảm tốc chính xác, động cơ, cảm biến và máy công cụ cao cấp. Đây đều là những thành phần quyết định khả năng vận hành mượt mà, chính xác và ổn định của robot.

Khả năng sản xuất robot quy mô lớn là lợi thế của Trung Quốc, nhưng nước này vẫn phụ thuộc vào một số linh kiện công nghệ cao từ nước ngoài.

Đáng chú ý, sự phụ thuộc không chỉ tồn tại ở phía Trung Quốc. Các nhà sản xuất robot bên ngoài nước này cũng đang dựa vào Trung Quốc ở nhiều mắt xích quan trọng, đặc biệt là nam châm vĩnh cửu và nguyên liệu phục vụ sản xuất pin. Phương Tây có thể xây dựng các nguồn cung thay thế, nhưng chi phí thường cao hơn đáng kể. DSET cảnh báo chip nhớ và bo mạch in, hay PCB, có thể trở thành những “nút thắt” tiếp theo của ngành robot. Một robot hình người có thể cần tới khoảng 150 bo mạch PCB, khiến nhu cầu đối với linh kiện này tăng mạnh nếu robot được sản xuất hàng loạt. Trong khi đó, tỷ trọng sản xuất PCB của Mỹ đã giảm mạnh, từ khoảng 30% vào đầu những năm 2000 xuống còn khoảng 4% vào năm 2025.

Từ thực tế trên, bài toán mà các nền kinh tế lớn phải đối mặt không chỉ là cạnh tranh với robot Trung Quốc, mà còn là giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của quốc gia này. DSET đề xuất các chính phủ có thể ưu tiên nhà cung cấp ngoài Trung Quốc đối với một số linh kiện chiến lược, đồng thời hạn chế sử dụng robot Trung Quốc trong những môi trường nhạy cảm như cơ quan chính phủ, hạ tầng thiết yếu và quốc phòng. Tuy nhiên, chuyên gia Cheng cho rằng việc áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu toàn diện đối với chip dành cho doanh nghiệp robot Trung Quốc không phải giải pháp đơn giản và chưa chắc mang lại hiệu quả như kỳ vọng.

Nếu kịch bản xe điện và drone được lặp lại, lợi thế sản xuất cùng khả năng kiểm soát nguyên liệu có thể giúp Trung Quốc nhanh chóng đưa robot xuống mức giá cạnh tranh và phủ rộng thị trường. Nhưng để thực sự thống trị AI thể chất, nước này vẫn phải giải quyết “gót chân Achilles” ở những công nghệ cốt lõi. Cuộc đua robot vì thế có thể không chỉ diễn ra trên sàn nhà máy hay phòng thí nghiệm, mà còn nằm ở khả năng kiểm soát chip, cảm biến, PCB, vật liệu và toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau mỗi cỗ máy.