Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Trong quá trình xây dựng dự án luật, đề xuất cho phép trẻ em chết não hiến tạng nhận được nhiều ý kiến trái chiều, xuất phát từ những lo ngại về bảo vệ trẻ em và nhu cầu cứu sống bệnh nhi chờ ghép tạng.

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống về đề xuất cho phép trẻ chết não hiến tạng, GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM cho rằng, luật pháp nên mở cánh cửa cho hiến tạng nhân văn, đồng thời canh giữ cánh cửa ấy thật cẩn trọng.

Góc nhìn từ bác sĩ của những đứa trẻ chờ ghép trái tim để sống

GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định cho hay, những ngày qua, ông đọc rất nhiều ý kiến lo lắng của các bậc phụ huynh về đợt lấy ý kiến trẻ em cho dự thảo luật. Ông hiểu và tôn trọng những lo lắng ấy, và cho rằng việc tham vấn trẻ em về một nội dung nhạy cảm như vậy cần hết sức thận trọng, phù hợp lứa tuổi và có cha mẹ đồng hành.

“Bảo vệ trẻ em phải luôn là điều đầu tiên. Điều này không ai trong ngành y chúng tôi phản đối”, ông nhấn mạnh. Tuy nhiên, ông muốn chia sẻ thêm một góc nhìn ít được nhắc đến, đó là những đứa trẻ đang chờ một trái tim.

GS Định cho hay, trong hai năm qua, ê-kíp của ông tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM đã ghép tim cho 9 trẻ em bị suy tim giai đoạn cuối. Đến nay, tất cả 9 em đều đang sống khỏe mạnh. Em nhỏ nhất được ghép tại bệnh viện đã 9 tuổi. Tất cả những trái tim ấy đều đến từ người hiến trưởng thành, vì luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng. Hiện bệnh viện còn 8 trẻ trong danh sách chờ ghép quốc gia, và trong 2 năm qua đã có 3 em không chờ được. “Đó là minh chứng rằng ghép tim cho trẻ em ở Việt Nam đã làm được, và làm tốt. Điều các cháu đang thiếu không phải là bác sĩ hay kỹ thuật, mà là một trái tim vừa với cơ thể mình”, ông nói.

Có một điều mà nhiều người có thể chưa biết, đó là trái tim ghép phải vừa với lồng ngực của người nhận. Theo Hội Ghép tim phổi Quốc tế (ISHLT), hướng dẫn năm 2010 coi là an toàn khi người hiến nặng từ 0,7 đến 1,3 lần người nhận, và người hiến nặng hơn gấp đôi là yếu tố nguy cơ suy mảnh ghép.

Đồng thuận năm 2020 dành riêng cho ghép tim trẻ em nới rộng giới hạn này đến tối đa gấp ba, nhưng mức trên chủ yếu dựa vào dữ liệu của một trung tâm. Trong thực hành, đa số trung tâm chấp nhận người hiến nặng từ 0,8 đến 2 lần người nhận.

Người hiến trưởng thành ở Việt Nam thường nặng 55–65 kg, nên tim của họ phù hợp nhất với trẻ từ khoảng 30 kg trở lên. Đã có những lần có tim hiến, nhưng không thể dùng cho các cháu. Thời gian chờ vì thế kéo dài, và không phải cháu nào cũng chờ được.

Khó nhất là các cháu còn rất nhỏ, những trẻ mắc bệnh tim bẩm sinh phức tạp đã mổ nhiều lần nhưng tim vẫn suy nặng, hay những trẻ bị bệnh cơ tim tiến triển nặng. Một đứa trẻ vài tuổi, nặng 15 kg, cần trái tim của người hiến nặng khoảng 30 kg, tối đa 45 kg ở giới hạn ngoài – gần như chỉ có thể là một đứa trẻ khác. Với các cháu này, hiện nay ở Việt Nam các bác sĩ chưa có lối thoát nào để đề nghị với gia đình.

Tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, đến nay đã có 57 trẻ em được ghép gan, gồm 50 ca từ người hiến sống và 7 ca từ người hiến chết não. Riêng năm 2025, bệnh viện ghép gan cho 17 trẻ; từ đầu năm 2026 đến nay là 15 trẻ. Tỷ lệ sống sau 3 năm của các em đạt 90,5%, tương đương kết quả của các trung tâm ghép gan nhi trên thế giới. Cả 7 ca ghép từ người hiến chết não đều là gan của người lớn được chia đôi để ghép cho trẻ.

Với ghép tim, theo ước tính của GS Định dựa trên tỷ lệ trẻ được đưa vào danh sách chờ ghép tại Mỹ và châu Âu (khoảng 4–10 trẻ trên 1 triệu trẻ mỗi năm), riêng khu vực Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long, với khoảng 10 triệu trẻ em, mỗi năm có khoảng 50–60 trẻ cần ghép tim, chủ yếu do bệnh cơ tim và bệnh tim bẩm sinh giai đoạn cuối.

Đây cũng chính là câu chuyện của bé Khế, nhân vật trong Gala kỷ niệm năm thứ 18 chương trình Trái tim cho em của Đài Truyền hình Việt Nam. Bé bị bệnh cơ tim hạn chế, tăng áp phổi và đã ngất 3 lần trong vòng 2 tháng nay, không biết bé còn đợi được bao nhiêu tháng.

Trong khi đó, trên thế giới, đây không phải vấn đề mới. Theo cơ sở dữ liệu toàn cầu về hiến và ghép tạng (GODT) của Tổ chức Y tế Thế giới, năm 2024 có 52 trong số 92 quốc gia báo cáo ghi nhận người hiến tạng dưới 18 tuổi sau khi qua đời, với 2.372 người hiến, phần lớn sau chết não.

“Bạn tôi, BS Kiệt, là chuyên gia ghép tim trẻ em tại Đại học Lund (Thụy Điển). Anh đã ghép tim cho nhiều bé chỉ 2–3 tuổi với kết quả rất tốt. Điều đó có được là nhờ nguồn tim từ những người hiến nhỏ tuổi, điều mà ở Việt Nam chúng ta hiện chưa có”, GS.BS Nguyễn Hoàng Định chia sẻ.

Luật nên mở cánh cửa nhân văn nhưng canh giữ thật cẩn trọng

Trước những lo ngại của phụ huynh, GS.TS.BS Nguyễn Hoàng Định làm rõ rằng đề xuất đang được thảo luận liên quan đến việc hiến tạng sau khi trẻ đã qua đời, do chết não hoặc chết tuần hoàn, không phải lấy tạng của trẻ đang sống.

Cùng với đó, việc mua bán mô, bộ phận cơ thể người vẫn bị nghiêm cấm và là tội hình sự. Đặc biệt, theo chuẩn mực quốc tế, đội chẩn đoán chết não phải hoàn toàn tách biệt với đội ghép tạng; tạng được phân bổ theo danh sách chờ chung, gia đình người hiến hay bất kỳ ai cũng không thể chọn người nhận. Và việc hiến chỉ thực hiện khi có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.

Tuy nhiên, GS Định cũng cho rằng luật cần thêm những rào chắn chặt chẽ hơn, đặc biệt với trẻ không có cha mẹ, trẻ đang được nuôi dưỡng tại các cơ sở bảo trợ, cùng với sự minh bạch tuyệt đối trong toàn bộ quy trình. Những góp ý thận trọng của xã hội lúc này là cần thiết để luật được làm tốt hơn.

“Tôi không mong thuyết phục được tất cả mọi người. Tôi chỉ mong rằng khi bàn về luật này, chúng ta nhớ đến cả hai nhóm trẻ: những đứa trẻ cần được bảo vệ, và những đứa trẻ đang nằm chờ một trái tim để được sống. Khi một gia đình, trong nỗi đau mất con, quyết định trao lại sự sống cho một đứa trẻ khác, đó là món quà nhân văn nhất. Luật pháp nên mở cánh cửa cho món quà ấy, đồng thời canh giữ cánh cửa ấy thật cẩn trọng”, ông nhấn mạnh.